Прагляд зыходнага тэксту старонкі Кот свойскі

{{Перанакіраванне|Кот}}
{{Перанакіраванне|Кошка}}
{{Таксон
| name              = Кот
| regnum            = Жывёлы
| image file = Cat poster 2.jpg
| parent =
| rang = Падвід
| latin = Felis silvestris catus
| author = [[Linnaeus]], [[1758]]
| syn =
* {{btname|Felis catus|([[Linnaeus]], [[1758]])}}
* {{btname|Felis catus domestica|([[Erxleben]], [[1777]])}}
* {{btname|Felis domestica|[[Erxleben]], [[1777]]}}
| wikispecies = Felis silvestris catus
| commons = Category:Felis silvestris catus
| itis = 183798
| ncbi = 9685
| eol = 4443860
}}
'''Кот свойскі''' ({{lang-la|Félis silvéstris cátus}}) — [[Свойскія жывёлы|свойская жывёла]], адна з найбольш папулярных<ref>{{cite web|url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|title=Top Ten Most Popular Pets in the UK|publisher=Top-Ten-10.com|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCelchd?url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|archive-date=2012-05-19}}</ref> (нароўні з [[сабака]]м) «[[Жывёлы-кампаньёны|жывёл-кампаньёнаў]]»<ref>{{cite web|url=http://www.catanddoghelp.com/|title=Resources for Dogs, Cats, Horses, Birds, and other Companion Animals, Assistance Animals, & Special-Needs Animals|publisher=Catanddoghelp.com|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCfDgtB?url=http://www.catanddoghelp.com/|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.intervet.com/ipg/companion-animals.aspx|title=Companion Animal Vaccines|publisher=Intervet/Schering-Plough Animal Health|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCfhtUh?url=http://www.merck-animal-health.com/ipg/companion-animals.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|title=Companion Animals|publisher=WSPA|access-date=2011-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCgQ7KN?url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref>.

З [[Заалогія|заалагічнага]] пункту погляду свойскі кот — [[Млекакормячыя|млекакормячае]] сямейства [[каціныя|каціных]] атрада [[Драпежныя|драпежных]]. Раней свойскага ката нярэдка разглядалі як асобны [[біялагічны від]]. З пункту гледжання сучаснай [[Біялагічная сістэматыка|біялагічнай сістэматыкі]] свойскі кот (''Felis silvestris catus'') з’яўляецца [[Інфравідавыя рангі|падвідам]] {{bt-bellat|Лясны кот{{!}}ляснога ката|Felis silvestris}}<ref name="Names in Zoology 2010" />.

З’яўляючыся адзіночным паляўнічым на грызуноў і іншых дробных жывёл, кот — [[сацыяльная жывёла]]<ref>{{артыкул|аўтар=Sharon L. Crowell-Davis, Terry M. Curtis, Rebecca J. Knowles|загаловак=Social organization in the cat: a modern
understanding|спасылка=http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf|мова=en|выданне=Journal of Feline Medicine and Surgery|год=2004|нумар=6|старонкі=19–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720231305/http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf|archive-date=2011-07-20|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720231305/http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf|archivedate=20 ліпеня 2011}}<blockquote>… while the '''feral and free-living domestic cat, Felis catus,''' can survive in the solitary state …, social groups that have internal structure, and in which group members recognize each other and engage in a variety of social behaviors, are formed whenever there are sufficient food resources to support a group … '''In other words, they are a social species.'''</blockquote></ref>, якая выкарыстоўвае для камунікавання шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, а таксама [[ферамоны]] і рухі цела<ref name=Moelk/>.

На працягу 10 000 гадоў каты цэняцца людзьмі, у тым ліку за здольнасць паляваць на грызуноў і іншых шкоднікаў<ref>{{артыкул
| загаловак = The Evolution of House Cats
| спасылка   = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat&page=2
| мова     = en
}}</ref><ref>{{cite web
 |url         = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2008/03/17/GR2008031700238.html?sid=ST2008031601236
 |title       = Tracing Kitty's Genes
 |author      = Rob Stein
 |date        = 2008-03-17
 |publisher   = [[The Washington Post]]
 |access-date  = 2010-10-08
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/60ulH2lzf?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2008/03/17/GR2008031700238.html?sid=ST2008031601236
 |archive-date = 2011-08-13
}}><blockquote>Descending from the wild cats of the Fertile Crescent more than 10,000 years ago, domestic cats spread with human agriculture, trade and colonization.</blockquote></ref>. Напачатку XXI ст. у свеце налічвалі каля 600 млн свойскіх катоў<ref>{{cite web
 | author      = Nicholas Wade 
 | date        = June 29, 2007
 | url         = https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-cats.1.6406020.html?_r=1
 | title       = DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats
 | access-date  = 2010-05-31
 | lang          = en
}}</ref>, выведзена каля 200 [[Пароды катоў|парод]], ад даўгашэрсных ([[персідскі кот]]) да бясшэрсных ([[Сфінкс (кот)|сфінксаў]]), прызнаных і зарэгістраваных рознымі [[Феліналогія|феліналагічнымі]] арганізацыямі.

== Этымалогія ==
У беларускай мове слова ''кот'' азначае жывёліну біялагічнага падвіду ''Felis silvestris catus'' незалежна ад полу або [[Самец|самца]] гэтага падвіду. [[Самка|Самку]] завуць ''коткай'' (''кошкай''), а кацінае дзіцё — ''кацянём'' (мн. л. ''кацяняты''). Беларускае слова ''кот'' роднаснае {{lang-la|cattus}} — кот<ref name=autogenerated2>{{кніга | загаловак = [[Этымалагічны слоўнік славянскіх моў|Этимологический словарь славянских языков]]|том=11 | месца= М.|выдавецтва = Наука | год = 1984 | старонкі = 209—211 }}</ref> (так у позняй лаціне, пачынаючы з V ст., у адрозненне класічнага лацінскага ''felis'') і блізкае найменням для катоў у многіх мовах Еўропы і Блізкага Усходу ({{lang-en|cat}}, {{lang-hy|''k’at’u''}}, [[Гальская мова|гал.]]: ''cath'', {{lang-ga|catt}}, {{lang-es|gato}}, {{lang-it|gatto}}, {{lang-lz|кац}}, {{lang-lt|katė}}, {{lang-de|Katze}}, [[Старажытнанубійская мова|нуб.]]: ''kadis'', {{lang-prg|catto}}<ref>{{кніга
|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]]
|загаловак=Прусский язык. Словарь. Т. 3
|месца={{М.}}
|выдавецтва=Наука
|год=1980
|старонак=384}} — С. 269—273.</ref>, {{lang-fr|chat}}, {{lang-eo|kato}}). Зыходная крыніца не вядома, але прынята лічыць, што ў многія мовы слова трапіла з лацінскай<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=cat&allowed_in_frame=0|title=cat (n.)|publisher=Online Etymology Dictionary|lang=en|access-date=2016-09-23}}</ref>.

Некаторыя даследчыкі думаюць, што ў аснове назваў розных [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] для ката ляжыць [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскі]] корань «*kat-», з якога ўтварыліся дзеясловы [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]], якія азначаюць «каціцца», ад якіх пазней пайшлі назвы дзіцянят дробных жывёл на індаеўрапейскіх мовах<ref>{{cite web
 | url         = https://books.google.com/books?id=8GhwAAAAIAAJ&q=Indo-European+and+the+Indo-Europeans:+a+reconstruction+and+historical+analysis+of+a+Proto-language+and+a+Proto-culture,+Volume+1&dq=Indo-European+and+the+Indo-Europeans:+a+reconstruction+and+historical+analysis+of+a+Proto-language+and+a+Proto-culture,+Volume+1&hl=en&ei=6a0zTeKHOsyFhQf97MXzCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA
 | title       = Indo-European and the Indo-Europeans: a reconstruction and historical analysis of a Proto-language and a Proto-culture, Volume 1
 | author      = [[Тамаз Валерыянавіч Гамкрэлідзэ|Tʻamaz Gamqreliże]], [[Вячаслаў Усеваладавіч Іванаў|Vi︠a︡cheslav Vsevolodovich Ivanov]], [[:de:Werner Winter (Sprachwissenschaftler)|Werner Winter]] 
 | date        = 1995
 | publisher   = de Gruyter Mouton
 | access-date  = 2010-12-10
 | lang        = en
 | isbn        = 978-3110147285
}}<blockquote>This shows that the whole set of words is fairly old. It is based on *khath- 'cat', from which are derived verbs meaning 'give birth' (to small animals) and names for the young of small animals.</blockquote></ref><ref>''Сергей Корневский.'' [http://www.cofe.ru/apple/article.asp?heading=3&article=5139 Берегите кошку. 12.03.2004]<blockquote>Аснова слова «кот» у еўрапейцаў старажытная, таму гэтак аднолькава яна гучыць на многіх мовах. Слова «кот» цесным чынам злучана з вельмі важным дзеясловам, што пазначае нараджэнне, — каціцца, яно таксама з’яўляецца складнікам слова, якое пазначае звярынага дзіцяняці — catulus (па лаціне).</blockquote></ref>.

Іншыя даследчыкі лічаць такую сувязь другарадным збліжэннем<ref name=autogenerated2 /><ref>{{кніга
|аўтар=Фасмер М.
|загаловак=Этимологический словарь русского языка
|спасылка=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/query.cgi?basename=\usr\local\share\starling\morpho\vasmer\vasmer&root=/usr/local/share/starling/morpho&morpho=0
|выданне=1-е изд.
|месца=М.
|год=1964—1973
|том=1—4}}</ref>.

Гукапераймальныя, блізкія беларускаму «мяў», назвы катоў у егіпецкай ('''mj.w'''<ref>''Takács D.'' Etymological Dictionary of Egyptian. Vol.3. Leiden; Brill, 2008. P. 134</ref>) і кітайскай мовах ('''māo'''<ref>''Schuessler A.'' ABC Etymological Dictionary of Old Chinese. [[Гавайскі ўніверсітэт|University of Hawai’i]] Press, 2007. P. 375</ref>).

== Навуковая класіфікацыя ==
У 1758 годзе [[Карл Ліней]] у ''«Сістэме прыроды»'' даў свойскаму кату назву ''Felis catus''<ref>{{cite web
 |author      = [[:en:Don E. Wilson|Don E. Wilson]] & DeeAnn M. Reeder (editors)
 |date        = 2005
 |url         = http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000031
 |title       = SPECIES Felis catus
 |work        = Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed)
 |publisher   = [[Университет Джонса Хопкинса|Johns Hopkins University]] Press
 |access-date  = 2010-05-29
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mCj2T0n?url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000031
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>.

[[Іаган Хрысціян фон Шрэбер]] у 1775 годзе даў дзікаму кату назву ''Felis silvestris''<ref>{{cite web
 |author      = Anthea Gentry, [[:en:Juliet Clutton-Brock|Juliet Clutton-Brock]], Colin P. Groves
 |date        = 2004
 |url         = http://arts.anu.edu.au/grovco/J%20Arch%20Sci.pdf
 |title       = The naming of wild animal species and their domestic derivatives
 |publisher   = [[:en:Journal of Archaeological Science|Journal of Archaeological Science]] 31 (2004) 645–651
 |page        = 647, 649
 |access-date  = 2010-05-29
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mCjVzqR?url=http://arts.anu.edu.au/grovco/J%20Arch%20Sci.pdf
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref><ref>{{cite web
 |author      = Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors)
 |date        = 2005
 |url         = http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&id=14000057
 |title       = SPECIES Felis silvestris
 |work        = Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed)
 |publisher   = Johns Hopkins University Press
 |access-date  = 2010-05-29
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mCk4kMd?url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>.

На падставе даных, атрыманых сучаснай [[філагенетыка]]й, свойскі кот з’яўляецца адным з пяці<ref>{{cite web|author=Carlos A. Driscoll etc|date=2007-06-18|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/1139518v1|title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication|publisher=Science Magazine|access-date=2010-07-26|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCkXV6H?url=http://www.sciencemag.org/content/317/5837/519.abstract|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>A genetic assessment of 979 domestic cats and their wild progenitors (Felis silvestris silvestris — European wildcat; F. s. lybica — Near Eastern wildcat; F. s. ornata — Central Asian wildcat; F. s. cafra — sub Saharan African wildcat; and F. s. bieti — Chinese desert cat) indicated that each wild group represents a distinctive subspecies of Felis silvestris.</blockquote></ref> [[падвід]]аў дзікага ката ''Felis silvestris'', і яго правільная міжнародная навуковая назва — ''Felis silvestris catus''<ref name="Names in Zoology 2010">{{cite web
 |date         = March 2003
 |url          = http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists%26indexes.pdf
 |title        = Official Lists and Indexes of Names in Zoology, Updated March 2010
 |page         = 795
 |publisher    = The International Commission on Zoological Nomenclature
 |access-date  = 2010-05-29
 |lang         = en
 |url-status   = dead
 |archive-date = 30 чэрвеня 2009
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20090630081607/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists%26indexes.pdf
}}</ref><ref>{{cite web| url        =http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180586| title        =Taxonomic Hierarchy, Taxonomic Serial No.: 180586| publisher        =Integrated Taxonomic Information System| access-date        =2010-05-29| lang        =en| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mClA4T7?url=http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN| archive-date        =2012-05-19}}</ref>. Рашэнне замацаваць за дзікім назву ''F. silvestris'', а за прыручаным — ''F. silvestris catus'' — было прынята ў сакавіку 2003 года [[Міжнародная камісія па заалагічнай наменклатуры|Міжнароднай камісіяй па заалагічнай наменклатуры]]<ref>{{cite web
 |date         = March 2003
 |url          = http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm
 |title        = Opinion 2027, Bulletin of Zoological Nomenclature 60(1)
 |access-date  = 2010-05-29
 |url-status   = dead
 |archive-date = 21 жніўня 2007
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070821235959/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm
}}</ref>, пры гэтым было абумоўлена, што калі ў якой-небудзь класіфікацыі свойскі кот будзе апісвацца як асобны від, то ў гэтым выпадку для назвы адпаведнага [[таксон]]а варта выкарыстоўваць камбінацыю, прапанаваную Лінеем, ''F. catus''.

У літаратуры сустракаюцца і іншыя міжнародныя навуковыя (лацінскія) назвы свойскага ката: ''Felis catus domesticus'', ''Felis silvestris domesticus'', а таксама прапанаваная ў 1777 годзе [[Іаган Хрысціян Эркслебен|Іаганам Хрысціянам Палікарпам Эркслебенам]] у «Пачатках прыродазнаўства» назва ''Felis domesticus'' (спачатку — ''Felis domestica'', бо слова ''Felis'' у той час лічылася жаночага роду). Усе гэтыя назвы ўваходзяць у [[Cінаніміка|сінаніміку]] таксона, а таму не павінны выкарыстоўвацца.

== Паходжанне і гісторыя прыручэння ==
[[Файл:AfricanWildCat.jpg|thumb|200px|Стэпавы кот (''Felis silvestris lybica''), у выніку прыручэння якога з’явіўся свойскі]]
[[Файл:Jammlich crop.jpg|thumb|200px|Свойскі кот [[Афарбоўкі катоў|афарбоўкі]] табі-макрэль (дзікая афарбоўка)]]
{{Урэзка
 | Выраўноўванне    = right
 | Шырыня          = 200px
 | Загаловак       = 
 | Загаловак знізу = Якуб Колас «Савось-распуснік»
 | Змест           = <poem>У Савосева суседа
Быў пярэсценькі каток,
Выхаванец Паўла-дзеда,
Такі слаўны пестунок!
Нос чарнявы,
Хвост бялявы,
Задзірасценькі;
Кіпцік-шчыпчык
Заграбасценькі;
Лапкі-драпкі
Машастовыя,
А шарсціначкі
Шаўковыя;
Губкі, зубкі
Адмысловыя;
Вусы-русы
Патырчастыя;
Тая спінка,
Як націнка,
Выгінастая.
Вушкі-слушкі
Не мыляюцца,
Вочкі ў ночку
Запаляюцца.
Ну, такі каток харошы,
Як драпянка за тры грошы!
Хадзіў коцік пад масток,
Лавіў рыбку за хвасток,
Потым дзеду ён на печы
Казкі-байкі варкаваў,
Белым хвосцікам дарэчы
Тахты спевам адбіваў.
Коцік з дзедам жыў у згодзе,
Не сварыліся за печ.
Быў раз коцік на паходзе —
На мышэй падняў ён меч!
Шоў каток з паходу,
Разагнаўшы мышак,
І сеў на калоду
Пад стрэшку ў зацішак.
Грэе сабе спінку,
Мордачку і лапкі.
Зірк — Савось з будынку
Выскачыў без шапкі!..</poem>
 }}

Паводле [[Генетычны аналіз|генетычнага даследавання]] [[Аўтасома|аўтасомных]] маркераў і [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] 979 свойскіх, дзікіх і здзічэлых катоў з трох кантынентаў, у тым ліку барханных катоў (''[[Felis margarita]]''), усе свойскія каты па матчынай лініі паходзяць прынамсі ад пяці прадстаўніц падвіду {{bt-bellat|Стэпавы кот{{!}}стэпавы кот|Felis silvestris lybica}}, якія мелі розныя [[гаплатып]]ы мітахандрыяльнай ДНК. У мітахандрыяльнай гаплагрупе IV, спецыфічнай для блізкаўсходніх і свойскіх катоў, [[Ідэнтыфікацыя|ідэнтыфікавалі]] 6 субклад і вылічылі час жыцця агульнага продка — каля 13 тыс. гадоў таму, што значна перавышае час меркаванага прыручэння блізкаўсходніх катоў<ref>{{cite web
 | author      = Nicholas Wade 
 | date        = June 29, 2007
 | url         = https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-cats.1.6406020.html?_r=1
 | title       = DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats
 | access-date  = 2010-11-27
 | lang          = en
}}<blockquote>'''At least five females''', of the wildcat subspecies known as Felis silvestris lybica, accomplished this delicate transition from forest to village, scientists have concluded, based on new DNA research. And from these five matriarchs, all the world’s 600 million house cats are descended.</blockquote></ref><ref>{{артыкул
 |спасылка     = http://www.facstaff.bucknell.edu/sdjordan/PDFs/Driscoll%20Science%20Cat.pdf
 |аўтар        = Driscoll C. A., Menotti-Raymond M., Roca A. L., Hupe K., Johnson W. E., Geffen E., Harley E. H., Delibes M., Pontier D., Kitchener A. C., Yamaguchi N., O’brien S. J., Macdonald D. W.
 |загаловак    = The Near Eastern origin of cat domestication
 |выданне      = Science
 |год          = 2007
 |том          = 317(5837)
 |старонкі     = 519—523
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160304115842/http://www.facstaff.bucknell.edu/sdjordan/PDFs/Driscoll%20Science%20Cat.pdf
 |archive-date = 4 сакавіка 2016
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20160304115842/http://www.facstaff.bucknell.edu/sdjordan/PDFs/Driscoll%20Science%20Cat.pdf
 |archivedate  = 4 сакавіка 2016
}}</ref>. Генетычны аналіз мітахандрыяльнай ДНК 209 катоў з 30 пахаванняў на тэрыторыі Еўропы, Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі паказаў, што свойскія каты засялялі свет дзвюма вялікімі хвалямі. Першая хваля мела месца на досвітку сельскай гаспадаркі 12—9 тыс. гадоў таму — ва Урадлівым паўмесяцы і яго наваколлі свойскія каты рассяліліся разам з земляробамі па ўсім Блізкім Усходзе. Праз некалькі тысяч гадоў другая хваля, што выйшла з Егіпта, ахапіла практычна ўсю Еўропу і Паўночную Афрыку<ref>[http://phys.org/news/2016-09-dna-hints-cat-domestication-history.html DNA study offers some hints of cat domestication history. September 23, 2016.]</ref><ref>[http://www.nature.com/news/how-cats-conquered-the-world-and-a-few-viking-ships-1.20643 How cats conquered the world (and a few Viking ships), 20 September 2016.]</ref><ref name="NKJ201708">{{артыкул|аўтар=Кирилл Стасевич|загаловак=[https://www.nkj.ru/archive/articles/31867/ Как появились домашние кошки]
|выданне=Наука и жизнь |год=2017 |нумар=8 |старонкі=107-111}}</ref>.

Адасабленне [[падвід]]у ''Felis silvestris lybica'' адбылося каля 130 тысяч гадоў таму. {{bt-bellat|Стэпавы кот}} дагэтуль пашыраны па ўсёй [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і ў шырокай зоне ад Міжземнамор’я да Кітая, дзе жыве ў зарасніках саксаула ў пустынях, у хмызняках каля вадаёмаў, у перадгор’ях і горах. Хаця дробныя дзікія каты розных падвідаў могуць крыжавацца паміж сабой і даваць патомства, вынікі генетычных даследаванняў паказалі, што ў [[філагенез]]е свойскага ката іншыя падвіды ''Felis silvestris'', апроч стэпавага, удзелу не прымалі<ref>{{cite web
 |url         = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat
 |title       = The Evolution of House Cats
 |author      = Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien
 |date        = 2009-06-10
 |publisher   = Scientific American
 |access-date  = 2011-01-21
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mClm4zr?url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>.

[[Прыручэнне]] ката адбылося прыблізна 9500 гадоў таму на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] ў раёне [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]], дзе ўзніклі і развіваліся найдаўнейшыя чалавечыя цывілізацыі<ref>{{артыкул
| аўтар    = Monika J. Lipinski etc
| загаловак = The ascent of cat breeds: Genetic evaluations of breeds and worldwide random-bred populations
| спасылка   = http://www.sciencedirect.com/science/article/B6WG1-4R8KT3B-3/2/3a963ce4b99082e9321dcb5a20204211
| мова     = en
| выданне  = ScienceDirect
| год      = 2008
| doi = 10.1016/j.ygeno.2007.10.009
| issn=0888-7543 }}</ref>. Прыручэнне пачалося пры пераходзе чалавека да аселага спосабу жыцця, з пачаткам развіцця земляробства, калі з’явіліся лішкі ежы і стала трэба іх захоўваць і абараняць ад грызуноў<ref>{{артыкул
| загаловак = The Near Eastern Origin of Cat Domestication
| мова     = en
| выданне  = Science
| год      = 2007
| старонкі = 519-523
| doi      = 10.1126/science.1139518 
}}</ref>.

Найстаражытнейшае археалагічнае сведчанне прыручэння ката было знойдзена на [[Востраў Кіпр|Кіпры]], дзе ў часе археалагічных раскопак было знойдзена сумеснае пахаванне чалавека і ката, якое датуецца 7500 годам да н. э.<ref>{{cite web
 |url         = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3611453.stm
 |title       = Dig discovery is oldest 'pet cat'
 |author      = Paul Rincon
 |date        = 8 April, 2004
 |publisher   = BBC News
 |access-date  = 2011-01-17
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mCnbDCw?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3611453.stm
 |archive-date = 2012-05-19
}}<blockquote>The evidence comes from the Neolithic, or late stone age, village of Shillourokambos '''on Cyprus, which was inhabited from the 9th to the 8th millennia BC.'''</blockquote></ref><ref>{{cite web| url        =http://www.membrana.ru/lenta/?2940| title        =Обнаружены останки самого древнего домашнего кота| access-date        =2010-05-24| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mCoYOft?url=http://www.membrana.ru/particle/6704| archive-date        =2012-05-19}}</ref> Таксама было высветлена, што востраў Кіпр быў каланізаваны выхадцамі з раёнаў сучасных [[Малая Азія|Анатоліі]] ([[Турцыя]]) і [[Сірыя|Сірыі]]<ref>{{cite web
 |author      = Stuart Swiny
 |date        = 2002
 |url         = http://www.bu.edu/asor/pubs/books-monographs/swiny.pdf
 |title       = The Earliest Prehistory of Cyprus
 |publisher   = Boston University
 |page        = 10
 |access-date  = 2010-05-31
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mCpzi9Z?url=http://www.bu.edu/asor/pubs/books-monographs/swiny.pdf
 |archive-date = 2012-05-19
}}<blockquote>In view of the finds at Shillourokambos, an Anatolian
origin seems more likely.</blockquote></ref>.

Раней навукоўцы меркавалі, што першымі прыручылі катоў [[Старажытны Егіпет|старажытныя егіпцяне]]. Аднак найранейшыя сведчанні пра гэта адносіліся да 2000—1900 гадоў да нашай эры. А нядаўна было высветлена, што ў Старажытны Егіпет свойскі кот трапіў, як і на Кіпр, з [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]]<ref>{{cite web
 |author      = Carlos A. Driscolla,b, David W. Macdonalda and Stephen J. O'Brien
 |date        = 16-June-2009
 |url         = http://www.pnas.org/content/early/2009/06/15/0901586106.abstract?etoc
 |title       = From wild animals to domestic pets, an evolutionary view of domestication
 |publisher   = Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA
 |page        = 9976
 |access-date  = 2010-05-31
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mCqRcNW?url=http://www.pnas.org/content/early/2009/06/15/0901586106.abstract?etoc
 |archive-date = 2012-05-19
}}<blockquote>The available archaeological evidence indicates that the process of wildcat domestication began in the Neolithic in the same place and time as the development of year-round settlements and the onset of an agricultural economy.</blockquote></ref> ([[Малая Азія|Анатоліі]]). У наш час кот з’яўляецца адной з самых папулярных [[Свойскія жывёлы|свойскіх жывёл]]<ref name="firs">{{cite book 
 | author = Фирсова Е.
 | year = 2006
 | pages   = 1 (fb2) Введение
 | title = Кошки от А до Я
 | publisher = Вече
 | isbn = 5-9533-1220-2
}}</ref>.

Нягледзячы на тое, што каты былі прыручаны досыць даўно, большасць іх здольныя выжываць і па-за чалавечым жытлом, папаўняючы рады паўторна здзічэлых катоў, бо ва ўмовах бадзяжнага жыцця каты звычайна хутка паўторна дзічэюць. Паўторна здзічэлыя каты часта жывуць самотна і палююць адны, але часам утвараюць невялікія [[Калонія (біялогія)|калоніі]] з некалькіх самак з кацянятамі.

=== Пытанне пра поўнае прыручэнне ===
У наш час сярод навукоўцаў няма дакладнага адказу, ці з’яўляецца кот цалкам прыручанай жывёлай, бо, напрыклад, сабака падчас прыручэння змяніў сваю мадэль паводзін, здолеўшы развіць даволі моцную прыхільнасць і адданасць чалавеку, адначасна страціўшы мноства здольнасцей да паляўнічага спосабу жыцця і сігнальнага камунікавання, уласцівага яго продкам — ваўкам<ref name="animaux" />. Кот жа ў паводзінах амаль не адрозніваецца ад свайго дзікага продка, дэманструючы высокую незалежнасць і звычкі «самотнага драпежніка»<ref name="animaux" />.

Некаторыя навукоўцы лічаць, што кот зусім не з’яўляецца прыручанай жывёлай, а сам мог прыйсці да чалавека, бо ў паселішчах заўсёды ў дастатку вяліся [[Сінантропныя арганізмы|сінантропныя жывёлы]]: шматлікія грызуны і птушкі. Такім чынам, кот знайшоў для сябе зручную крыніцу ежы, замацаваўшыся ў «новай нішы». Суіснаванне чалавека і ката было ўзаемавыгадным, бо чалавек пазбаўляўся ад грызуноў, якія часта рабіліся крыніцай захворванняў і шкодзілі гаспадарцы<ref name="animaux" /><ref name="vesti">http://www.vesti.ru/doc.html?id=1168465&cid=2161 Кошки сами решили жить рядом с человеком 5000 лет назад</ref>. Таксама важкім довадам праціўнікаў ідэі прыручэння застаецца той факт, што, паводле іх думкі, кот паказвае цікаўнасць да чалавека, толькі пакуль гэта выгадна, г. зн. маленькі драпежнік не здольны на вернасць<ref name="animaux" />. Іншыя ж навукоўцы прасоўваюць іншы пункт гледжання. На іх думку, той факт, што каты падвергнуліся прыручэнню, пацвярджаецца тым, што яны здольныя на прыхільнасць і гуллівыя паводзіны, і менавіта для ўсталявання эмацыйнага кантакту з чалавекам навучыліся варкатаць. Многія каты паказваюць сваю прыхільнасць, наладжваючы фізічны кантакт з чалавекам, напрыклад залазячы яму на калені; вядомыя выпадкі, калі адданасць ката гаспадару была мацней, чым у многіх сабак, і гэта на фоне таго, што каты пайшлі з «найбольш небяспечных драпежнікаў у свеце». На негатыўны вобраз ката як дзікай і падазронай жывёлы паўплываў і працягвае ўплываць той факт, што ў сярэднявечнай Еўропе [[каталіцкая царква]] звінаваціла катоў у сувязі з д’яблам і вядзьмарствам<ref name="animaux" />.

Нягледзячы на спрэчкі, большасць навукоўцаў сышліся ў думцы, што кот — паўпрыручаная жывёліна, г. зн. ён здольны на суіснаванне з чалавекам, але, страціўшы з ім кантакт, лёгка вяртаецца да дзікага тыпу існавання<ref name="animaux" />. Хоць у ката назіраюцца генетычныя змены ў параўнанні з дзікім продкам, гэтая розніца ў 10 разоў меншая, чым у сабак з ваўкамі<ref name="animaux" />. Навукоўцы лічаць, што дзікі кот сапраўды мог сам прыйсці да чалавека, каб харчавацца грызунамі, а такія дачыненні былі суседскімі, і ўжо праз некалькі тысяч гадоў людзі самі сталі прыручаць маленькіх драпежнікаў<ref name="vesti" />. Гэта таксама імаверна тлумачыць, чаму мадэль каціных паводзін амаль не змянілася, бо, напрыклад, пры прыручэнні сабакі з ваўка чалавек змяніў яго спосаб жыцця і асяроддзе пасялення, а кот зведаў мінімальныя змены<ref name="vesti" />. З аднаго боку, кот здолеў захаваць мадэль паводзін, уласцівую дзікім продкам — ён амаль таксама добра палюе, як дзікія, але, з другога боку, ў той самы час можа мірна суіснаваць з чалавекам, праяўляць да яго эмацыйную прыхільнасць, пяшчоту ці нават дэманстраваць гуллівыя паводзіны<ref name="animaux">[http://www.slate.fr/story/104539/chats-animaux-domestiques-sauvages Les chats sont-ils des animaux sauvages ou domestiques?]</ref>.

== Біялогія ==

=== Фізіялогія ===
{| class="wikitable" 0" style="float:right; float:right; border:1.5px solid #bbb; margin:0.5em 0 0 0.5em;"
| colspan="2" style="text-align:center;"|'''Нармальныя фізіялагічныя паказчыкі'''<ref>{{кніга
 |аўтар         = Cynthia M. Kahn, Scott Line 
 |загаловак      = The Merck/Merial Manual for Pet Health 
 |выдавецтва  = Merck
 |год           = 2007
 |старонкі      = 330
 |isbn          = 0911910999
}}</ref>
|-
| [[Тэмпература цела]]
| style="text-align:center;"| 38,6&nbsp;°C
|-
| [[Сэрцабіццё|Частата сардэчных скарачэнняў]]
| style="text-align:center;"| 110—140 удараў<ref>{{cite web| url        =http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/heart.asp| title        =The heart of the cat| publisher        =Еurocatfancy| access-date        =2011-01-17| lang        =en| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mCquxle?url=http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/heart.asp| archive-date        =2012-05-19}}</ref>
у хвіліну
|-
| [[Дыханне|Частата дыхання]]
| style="text-align:center;"| 16—40 удыхаў у хвіліну
|}

Нармальная ўнутраная (рэктальная) [[тэмпература цела]] дарослага ката складае 38—39,5&nbsp;°C, у кацянят яна трохі вышэйшая. У бясшэрсных парод унутраная тэмпература цела такая, як і ва ўсіх<ref>{{кніга
 |аўтар      = Carolyn M. Vella, Roy Robinson
 |загаловак  = Robinson's genetics for cat breeders and veterinarians
 |адказны    = Carolyn M. Vella, Roy Robinson
 |спасылка   = https://books.google.com/books?id=wxgf-CwKlLoC&pg=PA195&dq=body+temperature+of+sphynx+cat&hl=en&ei=wZ4jTffzA4WZOq3Z4I0J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CE4Q6AEwBw#v=onepage&q=body%20temperature%20of%20sphynx%20cat&f=false
 |выдавецтва = Elsevier Health Sciences
 |год        = 1999
 |старонак   = 253
 |старонкі   = 195
 |isbn       = 0750640693, 9780750640695
}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, аднак з-за адсутнасці шэрснага покрыва на целе ката тэмпература скурнага покрыва ў [[Сфінкс (кот)|сфінксаў]] ці [[петэрболд]]аў чалавекам тактыльна ўспрымаецца як вышэйшая.

Частата [[пульс]]а ў дарослых катоў вар’іруе ў залежнасці ад фізічнай і псіхічнай актыўнасці і складае ад 120 да 220 удараў у хвіліну. Частата дыхання складае ў сярэднім 20—40 дыхальных рухаў у хвіліну.

У катоў вылучаны тры [[Група крыві|групы крыві]] — А, B і АВ. Каты з групай крыві А могуць мець [[антыцелы]] да групы крыві В, і наадварот. Каты з групай крыві АВ не маюць антыцел ні да групы крыві А, ні да групы В, таму яны могуць быць рэцыпіентам абедзвюх груп крыві пры пераліванні. Група крыві АВ самая рэдкая, яна сустракаецца ў 1 % усіх свойскіх катоў і таму застаецца малавывучанай, аднак вучоныя высветлілі, што АВ па сваім паходжанні не звязана з групамі крыві А і В<ref>{{cite web| author        =Sarah Hartwell| url        =http://www.messybeast.com/bloodgroups.htm| title        =Blood Goup Incompatibility in Cats| publisher        =Messybeast| access-date        =2010-05-24| archive-url        =https://web.archive.org/web/20080617194902/http://www.messybeast.com/bloodgroups.htm| archive-date        =2008-06-17}}</ref>.

Механізм хлябтання вадкасці катом палягае ў тым, што язык выцягваецца з быстрынёй 1 м/с, падгінаецца ўніз і дакранаецца паверхні вадкасці, але, у адрозненне ад сабачага хлябтання, не пранікае ў яе. Потым язык ідзе ўгару і захапляе за сабой слупок вадкасці. Кот глытае вадкасць у той момант, калі вертыкальны складнік быстрыні вадкасці запавольваецца гравітацыяй і робіцца роўным нулю. У гэты момант сківіцы ката схінаюцца, і вадкасць праглынаецца. Гэты працэс паўтараецца з перыядычнасцю 4 разы ў секунду<ref>{{cite web
 |url         = http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/11/cats-tongues-employ-tricky-physi.html
 |title       = Cats' Tongues Employ Tricky Physics
 |author      = Gisela Telis
 |date        = 2010-11-11
 |publisher   = ScienceNOW
 |access-date  = 2011-01-23
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mCrevEl?url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/11/cats-tongues-employ-tricky-physi.html
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/11/12/science/12cats.html?_r=1&ref=science For Cats, a Big Gulp With a Touch of the Tongue].{{ref-en}} // The New York Times, 11.11.2010</ref><ref>{{cite web
 |url         = http://www.membrana.ru/particle/2030
 |title       = Скоростная съёмка раскрыла секрет кошачьего лакания
 |author      = Леонид Попов
 |date        = 2010-11-12
 |publisher   = Membrana.ru
 |access-date  = 2011-01-26
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mCsO7tv?url=http://www.membrana.ru/particle/2030
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>.

=== Анатомія ===
<imagemap>
Image:Scheme cat anatomy-ru.svg|Унутраныя органы ката.|375px|left|thumb
rect 48 19 115 46 [[Мозг]]
rect 130 19 292 45 [[Спінны мозг]]
rect 303 16 438 41 [[Дыяфрагма (анатомія)|Дыяфрагма]]
rect 409 50 494 74 [[Печань]]
rect 472 10 580 35 [[Страўнік]]
rect 532 55 602 79 [[Нырка]]
rect 659 21 758 75 [[Тоўстая кішка]]
rect 659 111 721 139 [[Анус]]
rect 657 156 773 182 [[Сяменнікі]]
rect 635 317 720 346 [[Мочаспускальны канал]]
rect 509 302 611 355 [[Мачавы пузыр]]
rect 480 366 610 393 [[Селязёнка]]
rect 369 287 478 338 [[Жоўчны пузыр]]
rect 328 365 417 392 [[Сэрца]]
rect 233 365 314 391 [[Лёгкія]]
rect 114 264 223 292 [[Стрававод]]
rect 102 210 190 240 [[Трахея]]
rect 18 154 111 204 [[Ратавая паражніна]]
rect 38 76 135 129 [[Насавая паражніна]]
desc bottom-left
</imagemap>

[[Файл:CreativeTools.se - PackshotCreator - Cat's skulll.jpg|thumb|200px|Чэрап ката.]]

Сярэдняя даўжыня цела без хваста 60 [[сантыметр|см]], даўжыня хваста 25—35 см. Зазвычай, самкі меншыя за самцоў, як і ў іншых сысуноў (з’ява [[Палавы дымарфізм|палавога дымарфізму]]). Самы буйны кот, згодна «[[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнізе рэкордаў Гінэса]]», дасягае ў даўжыню 121,9 см<ref name="bolshoy_kot">{{cite web
 | url        = http://www.royalpet.ru/News/28.05.03.htm
 | title        = Гиннесс представляет: самая длинная кошка в мире
 | access-date        = 2010-05-24
 | archive-url        = https://web.archive.org/web/20090112011400/http://www.royalpet.ru/News/28.05.03.htm
 | archive-date        = 12 студзеня 2009
 | url-status        = dead}}</ref><ref name="long_cat">{{cite web
 | url        = http://www.verismocat.com/htmscripts/leo-guinness.htm
 | title      = 2006 Guinness World Record Holder for Longest Cat
 | publisher  = Maine Coon Cats by Verismo
 | access-date = 2010-05-24
 | lang       = en
 | url-status   = unknown-host
}}</ref>.

Вага сярэдняга здаровага ката складае 2,5—6,5 кг, але сустракаюцца і буйнейшыя асобіны, вага якіх дасягае 7—9 кг. [[Сібірскі кот]] і [[мэйн-кун]] могуць дасягаць вагі 11,5—13 кг<ref>{{cite web|url=http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405|title=И создал Бог кошку... (часть 3)|publisher=Zooprice|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mD0rzve?url=http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Каты могуць дасягаць масы 20 кг, а самы цяжкі кот меў вагу 21,3 кг<ref name="cwr">{{cite web
 |url         = http://www.cat-world.com.au/CatRecords.htm
 |title       = Cat World Records: Heaviest Cat
 |publisher   = Cat World
 |access-date  = 2010-05-24
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mD2xqS3?url=http://www.cat-world.com.au/cat-world-records
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref><ref>{{cite web
 |author      = Glenda Moore
 |url         = http://www.xmission.com/~emailbox/records.htm
 |title       = Those Amazing Cats
 |publisher   = CatStuff
 |access-date  = 2010-05-24
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mD3uDTz?url=http://user.xmission.com/~emailbox/records.htm
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. Звычайна параўнальна вялікая вага ката з’яўляецца вынікам атлусцення.

Кот тыповы дробны [[Драпежныя|драпежнік]] з характэрнымі асаблівасцямі [[анатомія|анатоміі]]. [[Шкілет]] сфармаваны прыблізнана з 240 костак і складаецца з двух аддзелаў: восевага і перыферычнага. Восевы аддзел шкілета складзены чэрапам, хрыбетнікам і грудной клеткай. Перыферычны шкілет ці шкілет канечнасцей складаецца з 2 грудных (пярэдніх) і 2 тазавых (задніх) канечнасцей<ref>{{cite web
 |date        = 2008
 |url         = http://my-dog-cat.ru/cat/002.html
 |title       = Анатомия кошки
 |publisher   = my-dog-cat.ru
 |access-date  = 2010-06-01
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100127053800/http://my-dog-cat.ru/cat/002.html
 |archive-date = 27 студзеня 2010
 |url-status     = dead
}}</ref>.

Чэрап і хрыбетнік засцерагаюць цэнтральную нервовую сістэму (цэфалічны і спінны мозг) ад пашкоджанняў. [[Хрыбетнік]] складаецца з 7 шыйных, 13 грудных, 7 паяснічных пазванкоў, 3 зрошчаных крыжавых і 20—26 хваставых пазванкоў. Да пазванкоў прымацаваны 13 пар рэбраў. Рэбры разам з груднымі пазванкамі і грудзінай утвараюць грудную клетку. Першыя 9 пар рэбраў злучаны непасрэдна з грудной косткай, астатнія 4 пары свабодныя. Косткі пярэдніх канцавін злучаны з грудной клеткай злучальнай тканкай і цягліцамі.

Чэрап ката адрозніваецца ад чэрапаў іншых [[сысуны|сысуноў]] вельмі вялікімі вачніцамі і магутнымі і спецыялізаванымі сківіцамі<ref>{{кніга
 |аўтар         = Linda P. Case 
 |загаловак      = The cat: its behavior, nutrition, and health
 |месца         = Iowa
 |выдавецтва  = Iowa State Press
 |год           = 2003
 |старонкі      = 35
 |isbn          = 0-8138-0331-4
}}</ref>, а таксама прыблізна аднолькавым развіццём тваравага і мазгавога аддзелаў. Мазгавая частка чэрапа складаецца з 11 костак, а тваравая з 13<ref name="Вече">{{cite book
 | author = Мария Дорош
 | year = 2006
 | title = Ветеринарный справочник для владельцев кошек
 | publisher = Вече
 | isbn =  5-9533-1644-5
}}</ref>. Памер мозгу сярэдняга ката складае 5 см у даўжыню і важыць 30 гр.

Кот мае 30 зубоў (16 на верхняй сківіцы і 14 на ніжняй)<ref>{{cite web|url=http://www.veterinarka.ru/content/view/13/66|title=Анатомия пищеварительной системы кошки(ротовая полость)|access-date=2010-05-24|archive-url=https://www.webcitation.org/67mD4X9zI?url=http://www.veterinarka.ru/content/view/13/66|archive-date=2012-05-19}}</ref>, з іх 12 [[Разцы|разцоў]], 4 [[іклы]], 10 [[прэмаляр]]аў і 4 [[маляры]]. Зубы прыстасаваны для забойства здабычы і раздзірання мяса. Злавіўшы здабычу, кот наносіць ёй укус двума доўгімі ікламі, утыкаючы іх паміж двума пазванкамі ахвяры, тым самым пераразаючы спінны мозг ахвяры, што прыводзіць да незваротнага паралічу і смерці<ref name=Smith1992>{{Cite book
| publisher = Freund Publishing House Ltd.
| isbn = 9652222704, 9789652222701
| author = Patricia Smith, Eitan Tchernov
| title = Structure, function and evolution of teeth
| year = 1992
| page = 217
}}</ref>. [[Зубная формула]] тыповая для [[каціныя|каціных]] <math>I{3 \over 3} C{1 \over 1} P{3 \over 2} M{1 \over 1}</math>.

[[Файл:Cat's Eyes.jpg|thumb|200px|Вочы ката з бачным трэцім павекам.]]

Адметная рыса будовы вока, характэрная для многіх сысуноў — наяўнасць мігальнай перапонкі (так званае ''трэцяе павека'') — тонкай зморшчыны кан’юнктывы, якая высоўваецца з унутранага вугла вока і выконвае ахоўную функцыю. Яна чысціць паверхню бачнай [[рагавіца|рагавіцы вока]] ад пылу і змочвае яе. Трэцяе павека можна ўбачыць, калі кот спіць з прыадчыненымі вачамі ці адчувае стомленасць. Калі трэцяе павека відаць увесь час, у тым ліку, калі кот не спіць, гэта ў большасці выпадкаў можа быць прыкметай хваробы.

Поўсць ката мае ўласцівасць [[статычная электрычнасць|наэлектрызоўвацца]] ад шаравання, таму пры чышчанні шчоткай і расчэсванні злёгку звільгатняюць поўсць ці шчотку. Назапашанне статычнай электрычнасці можа адбывацца ўвесь час пры знаходжанні ката ў занадта сухой атмасферы, у такіх выпадках выкарыстоўваюць увільгатняльнікі паветра<ref>{{cite web| url        =http://life.familyeducation.com/cats/hygiene/45696.html| title        =Keeping Up with Your Cat's Hygiene| publisher        =Family Education| access-date        =2010-06-25| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mD5bdZo?url=http://life.familyeducation.com/cats/hygiene/45696.html| archive-date        =2012-05-19}}</ref>.

=== Органы пачуццяў ===
На думку шмат якіх [[Заалогія|заолагаў]], сярод сысуноў [[Орган пачуццяў|органы пачуццяў]] найболей развіты ў катоў. Хоць слых у іх развіты горш, чым, у мышэй, цудоўныя (па чалавечых мерках) зрок, нюх і слых у спалучэнні з тактыльнымі і смакавымі [[рэцэптар]]амі робяць катоў вельмі адчувальнымі жывёламі.

==== Зрок ====
[[Файл:Reflektion des Auges.JPG|thumb|200px|Вочы свойскага ката: [[тапетум]] адсвятляе зялёным святлом.]]
[[Файл:Shiro 200504-2.jpg|thumb|Колер свячэння зрэнак залежыць ад колеру вясёлкавай абалонкі і абумоўлены рознай ступенню пігментацыі тапетума.]]
[[Файл:Thai cats eyeshine 2.JPG|thumb|200px|Сіямскія каты: бачна адрозненне колеру. Адлюстраванне размыта з-за другаразовага адлюстравання на шклах акна.]]

Сярод свойскіх жывёлін кот мае самыя вялікія [[вока|вочы]] адносна памераў цела. Як і ў большасці драпежнікаў, вочы скіраваны наперад, і іх глядзельныя палі перакрываюцца. Таму каты маюць [[стэрэаскапічны зрок]], што дазваляе ім ацэньваць адлегласць да прадмета назірання. Каля 60 % катоў здольныя да [[Вергенцыя|рухаў вачэй]], пры якіх глядзельныя восі сходзяцца і разыходзяцца<ref name="Hughes, 1972">''Hughes A.'' Vergence in the cat. Vision Res. Dec;12(12): 1961-94, 1972.</ref>.

[[Поле зроку]] ў катоў складае 200° супраць 180° у чалавека. У [[Жоўтая пляма|жоўтай пляме]] на [[сятчатка|сятчатцы]] вока няма [[цэнтральная ямка|цэнтральнай ямкі]] (''fovea''), а замест яе ёсць дыск<ref name="zritelniy_disk">{{cite web| author        =Швыркова Н.| url        =http://www.zooclub.ru/cats/sost/10.shtml| title        =Как видит кошка?| publisher        =Журнал «Кот и Пёс», 1997, № 4 // ЗооКлуб| access-date        =2010-05-24| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mD6h7ot?url=http://www.zooclub.ru/cats/sost/10.shtml| archive-date        =2012-05-19}}</ref>, дзе знаходзяцца [[Колбачкі (сятчатка)|колбачкі]]. [[Палачкі (сятчатка)|Палачак]] у сятчатцы вока ў 25 разоў больш, чым колбачак<ref name="elem">{{cite web
 |url         = http://elementy.ru/blogs/users/editor/4184/
 |title       = Жизнь в науке. Дневники
 |publisher   = Elementy.ru
 |access-date  = 2010-05-24
 |description = Как видит кошка
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mD9dR32?url=http://elementy.ru/blogs/users/editor/4184/
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>, што абумоўлена тым, што кот з’яўляецца начным драпежнікам, таму здольнасць бачыць пры слабым асвятленні (за якую адказваюць менавіта палачкі ў сятчатцы) важнейшая.

Каты ўмеюць адрозніваць колеры, але ў параўнанні з чалавекам успрыманне колеру ў іх слабейшае — менш кантраснае і яркае. У катоў (як і большасці іншых сысуноў, апроч [[Прыматы|прыматаў]]) ёсць два тыпы колбачак — адчувальныя да больш даўгахвалевага і караткахвалевага святла. «Даўгахвалевыя» колбачкі ката ўтрымліваюць [[апсін]], што мае максімум паглынання ў вобласці 553 нм<ref>''Yokoyama S., Radlwimmer F. B.'' The molecular genetics of red and green color vision in mammals. Genetics, 1999, 153(2), p. 919—932. PMCID: PMC1460773</ref>. Лічыцца, што ў большасці сысуноў няма «зялёных» колбачак (адпаведныя сярэдняхвалевым колбачкам прыматаў), таму іх колеравы зрок нібы ў чалавека пры [[Дэйтэранапія|дэйтэранапіі]] (від [[дальтанізм]]у)<ref name="Эволюция зрения млекопитающих">{{cite web
 | author        = Gerald H. Jacobs.
 | url           = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2781854/?tool=pubmed
 | title         = Evolution of colour vision in mammals.
 | publisher     = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2009 October 12; 364(1531): 2957–2967. 
 | lang          = en
}}</ref>.
Заўважана, што нерухомыя і блізка стаячыя прадметы кот успрымае горш, чым тыя, што рухаюцца<ref name="interesdom">{{cite web| url        =http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=115| title        =Зрение кошки.Третье веко| access-date        =2010-06-12| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDBJgLi?url=http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=115| archive-date        =2012-05-19}}</ref>. У катоў здольнасць да факусіравання зроку на прадметах у 2—3 разы менш, чым у [[Чалавекаватыя малпы|вышэйшых малп]] і чалавека.

Каты цудоўна бачаць ва ўмовах слабога асвятлення. За сятчаткай вока размяшчаецца асаблівы пласт — ''[[тапетум]]'', які ў катоў, як і ў большасці жывёл, утрымлівае вялікую колькасць люмінесцэнтнага пігменту (tapetum lucidum). Функцыя тапетума ў адлюстраванні назад на сятчатку той часткі святла, якая праходзіць праз напаўпразрысты пласт святлоадчувальных клетак і якая без тапетума беззваротна гублялася б. Дзякуючы тапетуму і іншым механізмам, [[святлоадчувальнасць]] вачэй ката ў 7 разоў вышэй, чым у чалавека, і каты могуць добра бачыць нават пры слабым асвятленні, але пры яркім святле яны бачаць горш за чалавека. З-за інтэнсіўнай пігментацыі тапетума каціныя вочы пры іх асвятленні ў цемры свецяцца жоўта-зялёным. Пігментацыя тапетума цесна звязана з пігментацыяй радужнай абалонкі. У блакітнавокіх катоў (таксама як і ў сабак), незалежна ад колеру поўсці, тапетум пігментаваны слаба і іх зрэнкі адсвечваюць чырвоным колерам і менш ярка — як у чалавека (tapetum nigrum). Гэта дазваляе выказаць дапушчэнне, што начны зрок блакітнавокіх катоў такі ж слабы, як у чалавека. Кацяняты нараджаюцца блакітнавокімі, значыцца, са слаба пігментаванай радужнай абалонкай і, адпаведна, са слаба пігментаваным тапетумам. Прыблізна да 3-месячнага ўзросту, калі ў жаўтавокіх і зеленавокіх катоў радужная абалонка насычаецца пігментам, пігментуецца і тапетум. Адценне свячэння зрэнак таксама залежыць ад вугла падзення святла, бо пігментацыя тапетума зніжаецца па кірунку ад задняй сценкі вочнага яблыка да пярэдняй і яго адценне змяняецца градыентам: жоўта-зялёны, бірузовы, блакітны, сіні, фіялетавы, чырвоны, чорны. Але пры франтальным ракурсе ў катоў з добра пігментаванай радужнай абалонкай зрэнкі свецяцца жоўта-зялёным колерам.

Насуперак пашыранай памылцы, у абсалютнай цемры каты бачыць не могуць<ref name="interesdom" />.

Каб зменшыць светлавы паток на сятчатцы пры яркім асвятленні, [[зрэнка]] кацінага вока можа змяняць форму. Прытым яна не круглая, як у чалавека, а вертыкальна-авальная аж да шчылінападобнай, бо [[радужная абалонка]] сціскаецца з дапамогай цяглічных валокнаў нераўнамерна; такія ж здольнасці маюць вочы ў [[Ліса|ліс]], якія адносяцца да сямейства сабачых. Радужная абалонка служыць [[Дыяфрагма (оптыка)|дыяфрагмай]], рэгулюючы колькасць святла, што праходзіць унутр вачэй.

==== Слых ====
[[Файл:Katzenohr seitlich.JPG|thumb|right|200px|Кацінае [[вуха]].]]

Орган слыху свойскага ката дзеліцца на тры аддзелы — [[вонкавае вуха]], [[Вуха|сярэдняе вуха]] і [[унутранае вуха|ўнутранае вуха]], адкуль імпульсы паступаюць у цэнтры слыху ў цэфалічным мозгу.

Каты валодаюць скіраваным слыхам, г. зн. шумы сартуюцца паводле кірунку. Каты могуць рухаць [[Вушная ракавіна|вушной ракавінай]] у бок крыніцы гуку, прытым кожнай вушной ракавінай незалежна адна ад адной, таму кот можа сачыць адначасова за дзвюма крыніцамі гуку. Гэтымі рухамі кіруюць больш за дзясятак цягліц, дзякуючы чаму вушная ракавіна можа паварочвацца амаль на 180°. Пры гэтым кот мае здольнасць прасторавага слыху — можа распазнаць [[Сіла гуку|сілу гуку]], яго выдаленне і [[Вышыня гуку|вышыню]], і на падставе гэтых даных вельмі акуратна ацэньваць месцазнаходжанне яго крыніцы. Слых катоў тае добра развіты, што яны могуць з заплюшчанымі вачамі арыентавацца ў прасторы на шоргат і піск і лавіць мышэй, якія прабягаюць міма; наш слых не можа так акуратна знайсці пазіцыю крыніцы шуму<ref name="Ильичёв1">{{артыкул|аўтар=[[Валерый Дзмітрыевіч Ільічоў|Ильичёв В. Д.]]|загаловак=Слух кошки|спасылка=http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|выданне=Друг|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824075341/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|archive-date=24 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824075341/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|archivedate=24 жніўня 2017}}</ref><ref name="Ильичёв2"/>

Каты могуць успрымаць [[ультрагук]]авыя сігналы. Дыяпазон чутных гукаў у катоў яшчэ недастаткова вывучаны, паводле некаторых звестак, ён знаходзіцца паміж 45 [[Герц (адзінка вымярэння)|Гц]] і 64 000 Гц<ref>{{cite web|url=http://www.lsu.edu/deafness/HearingRange.html|title=How Well Do Dogs and Other Animals Hear?|date=2003-06-03|work=[http://www.lsu.edu/deafness/deaf.htm Deafness in dogs & cats]|lang=en|access-date=2010-06-02|archive-url=https://www.webcitation.org/61H1Nogft?url=http://www.lsu.edu/deafness/HearingRange.html|archive-date=2011-08-28}}</ref>, паводле іншых даходзіць да 100 000 Гц<ref name="Ильичёв2">{{артыкул|аўтар=Ильичёв В. Д.|загаловак=Слух кошки|спасылка=http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|выданне=Друг|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907024458/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|archive-date=7 верасня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907024458/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|archivedate=7 верасня 2017}}</ref>. У ката няма органа, які вырабляе ультрагук, таму каты не выкарыстоўваюць для камунікавання ультрагук, недаступны нашаму ўспрыманню, аднак яны здольныя чуць ультрагук, чым карыстаюцца падчас палявання, бо ультрагукавое камунікаванне грызуноў адбываецца ў прамежку 20—50 КГц, тым часам як каты здольныя чуць ультрагукі да 65—70 кГц<ref>{{кніга
 |аўтар         = Melvin E. Sunquist, Fiona Sunquist
 |загаловак      = Wild cats of the world
 |выдавецтва  = University of Chicago Press
 |год           = 2002
 |старонак       = 452 
 |старонкі      = 10
 |isbn          = 0226779998, 9780226779997
}}</ref>. У вусе ката каля 13 тысяч успрымальных клетак, што трохі менш, чым у чалавека, аднак у ката каля 52 000 перадавальных нервовых канцоў у [[Пераддзверна-смаўжовы нерв|слыхавым нерве]], а ў чалавека іх значна менш — 31 000<ref name="Ильичёв2"/>.

==== Дотык ====
[[Файл:Whiskers on cat paw.jpg|thumb|200px|[[Вібрысы]] на пярэдняй лапе ката]]

[[Дотык|Датыкальныя]] функцыі ў катоў выконваюць асаблівыя тактыльныя (датыкальныя) валасінкі, размешчаныя з двух бакоў у чатыры рады над верхняй губой, над вачамі, пад падбародкам — [[вібрысы]] (вусы), а таксама адчувальныя валасінкі на хвасце, на ўнутраным і тыльным баку лап (запясцевыя валасінкі), на падушачках лап, паміж пальцаў, на кончыках вушэй і ў вушах<ref>{{кніга
 |аўтар         = Linda P. Case
 |загаловак      = The cat: its behavior, nutrition, & health
 |спасылка        = https://books.google.com/books?id=mdg0R6nDWgoC&dq=The+cat:+its+behavior,+nutrition,+%26+health.+Ames,+Iowa:+Iowa+State+Press.+ISBN+0-8138-0331-4.&source=gbs_navlinks_s
 |выдавецтва  = Wiley-Blackwell
 |год           = 2003
 |pages         = 46-47
 |allpages      = 392
 |isbn          = 0813803314, 9780813803319
}}</ref>. Ні ў якім разе няможна кату выдаляць вібрысы, бо гэтым ён фактычна страціць сваю «сістэму арыентацыі і навігацыі» ў прасторы<ref>{{cite web| url        =http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/vibrissae.asp| title        =Vibrissae in cats| access-date        =2010-06-25| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDECAzZ?url=http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/vibrissae.asp| archive-date        =2012-05-19}}</ref>. Доследным шляхам было выяўлена, што чым слабейшы зрок у ката, тым даўжэйшыя і таўсцейшыя вібрысы, а ў катоў, якія нарадзіліся з парушэннем зроку, вібрысы перавышаюць 8 см<ref>{{cite web
 |url         = http://pnas.org/content/89/11/
 |title       = Crossmodal changes in the somatosensory vibrissa
 |work        = 5063.full.pdf
 |publisher   = pnas
 |access-date  = 2010-06-25
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDEtYJ7?url=http://www.pnas.org/content/89/11
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. Вібрысы таксама паказваюць настрой жывёлы: нахіленыя наперад вусы часта азначаюць цікаўнасць ці насцярогу, тым часам як пры агрэсіі кот прыціскае вусы да морды, хоць і залагоджаны кот варкочучы таксама прыціскае вусы да шчок.

[[Скура|Скурны]] дотык моцна развіты.

==== Нюх ====
[[Файл:Neko-no-hana.jpg|thumb|200px|[[Нос]] ката.]]

У катоў моцна развіты [[нюх]], што тлумачыцца наяўнасцю ў іх добра развітай {{нп3|Нюхальная цыбуліна|нюхальнай цыбуліны||Olfactory bulb}} і вялікай колькасці сэнсарных клетак нюхальнага эпітэлію насавой поласці. У катоў паверхня нюхальнага эпітэлію складае 5,8 см², што ўдвойчы больш, чым у чалавека, і толькі ў 1,7 разоў менш, чым у сярэдняй [[Сабака|сабакі]]<ref>{{Cite journal
| doi = 10.1093/icb/7.3.421
| volume = 7
| issue = 3
| pages = 421–429
| author = David G. Moulton
| title = Olfaction in Mammals
| journal = Amer. Zool.
| access-date = 2010-05-26
| date = 1967-08-01
| url = http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/7/3/421
}}</ref>. Дзякуючы гэтаму [[нюх]] у катоў прыблізна ў 14 разоў мацнейшы за чалавечы, што дазваляе ім адчуваць пахі, аб якіх чалавек нават не падазрае. У верхняй частцы поласці рота ў катоў размешчаны [[вамераназальны орган]], які дазваляе ім адчуваць асабліва тонкія пахі пры вынюхванні. Пры гэтым кот прыадкрывае пашчу і ўцягвае вусны, збіраючы скуру на галаве ў адмысловую грымасу, дэманструючы т.зв. рэакцыю [[флемен]]а, вядомую таксама ў [[Сабака|сабак]], [[Конь свойскі|коней]] і некаторых іншых [[Сысуны|сысуноў]]<ref name="oboyanie_i_vkus">{{cite web| author        =[[Ильичёв, Валерий Дмитриевич|Ильичёв В. Д]]| url        =http://zooclub.ru/cats/sost/19.shtml| title        =Обоняние и вкус у кошек| publisher        =Журнал «Друг» (кошки), 1997, № 6 // ЗооКлуб| access-date        =2010-05-24| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDGQhh2?url=http://zooclub.ru/cats/sost/19.shtml| archive-date        =2012-05-19}}</ref>.

Каты таксама вельмі адчувальныя да каціных [[Ферамоны|ферамонаў]], такіх, як 3-меркапта-3-метылбутан-1-ол, які ўтвараецца пры дэградацыі сінтэзаванай катамі амінакіслаты [[фелінін]]у<ref name="felinine">{{cite journal
 | author = M. Miyazaki, T. Yamashita, Y. Suzuki, Y. Saito, S. Soeta, H. Taira, and A. Suzuki
 |date=October 2006
 | title = A major urinary protein of the domestic cat regulates the production of felinine, a putative pheromone precursor
 | journal = Chem. Biol.
 | volume = 13
 | issue = 10
 | pages = 1071–1079
 | pmid = 17052611
 | doi = 10.1016/j.chembiol.2006.08.013
 | format = PDF
 | first1 = M
 | first2 = T
 | first3 = Y
 | first4 = Y
 | first5 = S
 | first6 = H
 | first7 = A
 | issn = 1074-5521
 | access-date    = 2010-05-26
 | lang          = en
}}</ref>, якія яны выкарыстоўваюць для камунікавання паміж сабой, распырскваючы мачу і пазначаючы сваю тэрыторыю з дапамогай вылучэнняў з пахкіх залозаў. Пахкія залозы кацянят пачынаюць вырабляць пахкія рэчывы з узросту трох месяцаў. Таксама каты разам з экскрэментамі вылучаюць невялікую колькасць пахкай вадкасці з [[Анальныя залозы|анальных залоз]]<ref>{{Cite journal  | doi = 10.1016/S0168-1591(98)00102-6  | issn = 0168-1591  | volume = 57  | issue = 3-4 | pages = 269–286 | author = Sommerville B. A. | title = Olfactory awareness | journal = Applied Animal Behaviour Science  | year = 1998  | access-date  = 2010-05-26 | lang = en}}</ref>. Такія залозы ёсць ва ўсіх драпежных, у прыватнасці, у [[скунс]]аў яны выкарыстоўваюцца для самаабароны.

==== Успрыманне смаку ====
Каты добра арыентуюцца ў смаках, адрозніваюць кіслае, горкае і салёнае. Такая пераборлівасць абумоўлена, перадусім, добрым нюхам і развітымі смакавымі рэцэптарамі на [[язык]]у. Доўгі час лічылася, што ў адрозненне ад большасці сысуноў каты не адчуваюць салодкае, бо адпаведны ген у іх пашкоджаны<ref name="sweet_taste_receptor">{{cite web
 |url         = http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-07/mcsc-dst072005.php
 |title       = Defective sweet taste receptor gene shapes cat cuisine
 |publisher   = EurekAlert
 |access-date  = 2010-05-24
 |lang        = en
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDInsUB?url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-07/mcsc-dst072005.php
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>, аднак апошнія даследаванні<ref>{{cite web
 |url         = http://pets.academ.org/pets/koshki/1115
 |title       = Биология кошки
 |publisher   = pets.academ.org
 |access-date  = 2010-06-12
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDJLxfY?url=http://pets.academ.org/pets/koshki/1115
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref> аспрэчылі гэтую інфармацыю.

==== Вестыбулярны апарат ====
За пачуццё раўнавагі ў катоў адказвае добра развіты [[вестыбулярны апарат]], размешчаны ва [[унутранае вуха|ўнутраным вусе]]. Каты могуць бязбоязна перасоўвацца па берагах дахаў, платах і суках дрэў. Падаючы яны могуць рэфлекторна прыняць у паветры становішча, патрэбнае для [[Прызямленне на лапы|прызямлення на лапы]]. Пры гэтым ролю стабілізатара выконвае вельмі рухомы хвост (у бясхвостых катоў стабілізатарам выступае ўсё цела). Дадатковым засцерагальным сродкам служыць рэфлекторнае расстаўленне лап убок, у выніку чаго паверхня цела ката павялічваецца, і спрацоўвае «эфект [[парашут]]а»<ref name="Allan Parachini">{{cite web
 |author      = Allan Parachini
 |url         = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58791292.html?dids=58791292:58791292&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+28%2C+1987&author=ALLAN+PARACHINI&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+F
 |title       = They Land on Little Cat Feet
 |publisher   = Los Angeles Times
 |access-date  = 2010-06-16
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20111028033233/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58791292.html?dids=58791292:58791292&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+28%2C+1987&author=ALLAN+PARACHINI&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+F
 |archive-date = 28 кастрычніка 2011
 |url-status     = dead
}}</ref>. Аднак у выпадку падзення з вялікай вышыні (з вокнаў шматпавярховых дамоў) гэты рэфлекс не заўсёды спрацоўвае, і жывёла можа пабіцца, што злучана з эфектам «[[шок]]у» пры выпадзенні з акна. Пры падзенні з малой вышыні (з рук дзіцяці) часу на разварот можа быць недастаткова, і кот таксама можа траўмавацца<ref>{{cite web|url=http://www.a-house-full-of-cats.com/indoorcats.html|title=Keeping Indoor Cats Safe From Harm!|publisher=www.a-house-full-of-cats.com|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDMn3jS?url=http://www.a-house-full-of-cats.com/indoorcats.html|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/high-rise-syndrome.html|title=High-Rise Syndrome|publisher=The American Society for the Prevention of Cruelty to Animals (ASPCA)|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDSaUqw?url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/high-rise-syndrome.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Як паказалі новыя даследаванні, пры падзенні з вялікай вышыні каты прызямляюцца не на лапы, а хутчэй на жывот<ref>{{cite web
 | date        =Dec 29, 1987
 | url         =https://news.google.com/newspapers?id=970sAAAAIBAJ&sjid=JBQEAAAAIBAJ&pg=6991,5564153&hl=en
 | title       =Study finds the mystery of cats' falls
 | publisher   =Star-News
 | access-date  = 2010-05-24
}}</ref><ref>{{cite web
 | author      = Vnuk D, Pirkić B, Maticić D, Radisić B, Stejskal M, Babić T, Kreszinger M, Lemo N.
 | url         = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15363762
 | title       = Feline high-rise syndrome: 119 cases (1998-2001)
 | publisher   = PubMed
 | access-date  = 2010-06-03
}}
<blockquote>High-rise syndrome was diagnosed in 119 cats over a 4-year period. 59,6 % of cats were younger than one year, and the average height of the fall was four stories. High-rise syndrome was more frequent during the warmer period of the year. 96,5 % of the presented cats, survived after the fall. 46,2 % of cats had fractured limbs; 38,5 % of fractures were of the forelimb, 61,5 % of the hindlimb. The tibia was fractured most often (36.4 %), followed by the femur (23.6 %). 78,6 % of femoral fractures were distal. The mean age of patients with femoral fractures was 9.1 months, and with tibial fractures 29.2 months. Thoracic trauma was diagnosed in 33,6 % of cats. Pneumothorax was diagnosed in 20 % of cats, and pulmonary contusions in 13,4 %. Falls from the seventh or higher stories, are associated with more severe injuries and with a higher incidence of thoracic trauma.</blockquote></ref>. У 1976 годзе ветэрынарным лекарам з Нью-Ёрка Горданам Робінсанам быў апісаны так званы «{{нп3|Вышынны сіндром катоў|вышынны сіндром катоў||Cat righting reflex}}»<ref>{{cite web| author        =Дж. Дайамонд| url        =http://oldcats.ru/myr-fakty/myr-fakty/visotnyi_sindrom.htm| title        =Высотный синдром кошек| access-date        =2010-06-03| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDTM7H7?url=http://oldcats.ru/myr-fakty/myr-fakty/visotnyi_sindrom.htm| archive-date        =2012-05-19}}</ref>, паводле якога: «чым вышэйшы будынак, з якога зваліўся кот, тым менш пашкоджанняў атрымае жывёла<ref>{{cite web|url=http://www.straightdope.com/classics/a5_190.html|title=The Straight Dope: Do cats always land unharmed on their feet, no matter how far they fall?|access-date=2010-07-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDV0UME?url=http://www.straightdope.com/columns/read/1143/do-cats-always-land-unharmed-on-their-feet-no-matter-how-far-they-fall|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>Above seven stories, however, the number of injuries per cat sharply declined.</blockquote></ref>. То-бок, як ні парадаксальна, 15-ы паверх бяспечнейшы за 2-гі»<ref>{{cite web
 |author      = Ирина Павленко
 |date        = 2007-01-19
 |url         = http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&dirid=16&tek=22133&issue=306
 |title       = Сколько жизней у кошки? Человек спас кошачью жизнь. И его собственная судьба изменилась к лучшему
 |work        = «Родная газета» № 2(186), 19 января 2007 г., полоса 72
 |access-date  = 2010-06-03
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDVWrQ5?url=http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref><ref>{{cite web
 |author      = Силагадзе З. К.
 |date        = 2004-01-20
 |url         = http://www.scientific.ru/journal/translations/cat.html
 |title       = Почему у кошек девять жизней?
 |access-date  = 2010-06-03
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDWe4p9?url=http://www.scientific.ru/journal/translations/cat.html
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. Матэматыкам Рычардам Мантгомеры была распрацавана тэорыя, што атрымала назву «{{нп3|Тэарэма кацінага падання|тэарэмы кацінага падання||Falling cat problem}}», паводле якой, кот, які падае спінай уніз, перакульваецца спінай угару, нават калі [[Момант імпульсу|кінетычны момант]] роўны нулю<ref>{{cite web| url        =http://www.math.ucsc.edu/faculty/montgomery.html| title        =Richard Montgomery| publisher        =UCSC Mathematics Faculty| access-date        =2010-06-03| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDXUzLi?url=http://www.math.ucsc.edu/faculty/montgomery.html| archive-date        =2012-05-19}}</ref>.

=== Размнажэнне ===
[[Файл:Domestic cats breeding.ogg|thumb|[[Спароўванне]].]]
[[Файл:Cornish rex kittens een dag oud.JPG|thumb|Нованароджаныя кацяняты.]]
[[Файл:De Campos.JPG|thumb|Кацяняты ў узросце 2—3 месяцаў.]]

Каты з’яўляюцца [[Эструс|поліэстральнымі]] жывёламі, значыцца, перыяды цечкі ў іх здараюцца некалькі разоў на год і доўжацца ад 4 да 7 дзён. У паўночных шыротах пачатак эстральнага цыкла выпадае на перыяд з лютага па красавік з наступным паўторам у ліпені-жніўні. Калі падчас першай цечкі не адбылося [[Палавы працэс|апладненне]], праз 14—21 дзень цечка можа паўтарыцца. Каты ў шлюбны перыяд пачынаюць пазначаць сваю тэрыторыю<ref name="firs1">{{cite book
 | first = Фирсова Е.
 | year = 2006
 | pages   = 66 (fb2) Кошки очень чистоплотны
 | title = Кошки от А до Я
 | publisher = Вече
 | isbn = 5-9533-1220-2
}}</ref>. На стадыі праэструса котка жаласна муркае, трэцца мордай аб прадметы, іншых котак ці іншых жывёл у доме, пачынае качацца на спіне па падлозе. Пры з’яўленні ката на гэтай стадыі эструса котка можа чмыхнуць на яго і адагнаць ад сябе. Стадыя праэструса доўжыцца ад 12 гадзін да 3 дзён. Хоць праэструс назіраецца не ва ўсіх котак яўна. Стадыя эструса, калі котка гатова да [[Спараванне|спаравання]], доўжыцца 4—7 дзён. На стадыі эструса котка пачынае гучна мяўкаць і клікаць ката. На гэтай стадыі коткі могуць ставіць пазнакі.

[[Авуляцыя]] адбываецца ў кошак у момант спаравання і патрабуе стымуляцыі. Таму апладненне ў катоў рэдка адбываецца падчас першага спаравання. Пры спараванні ў кошак часта адбываецца [[суперфекундацыя]], г. зн. апладненне дзвюх яйцаклетак падчас аднаго перыяду цечкі, таму ў адным прыплодзе ў кацянят могуць быць розныя бацькі. Калі на стадыі эструса адбылася авуляцыя, то настае стадыя дыэструса, калі авуляцыя не адбудзецца, то настае стадыя інтэрэструса. Дыэструс доўжыцца 35—100 дзён, пасля чаго зноў настае стадыя прээструса і г.д. У паўночных шыротах з кастрычніка па студзень у свойскіх кошак доўжыцца стадыя анэструса — сексуальнага спакою<ref>{{cite web
 |author      = Brenda Griffin.
 |url         = http://vlsstore.com/Media/PublicationsArticle/PV_23_12_1049.pdf
 |title       = Prolific Cats: The Estrous Cycle
 |format      = pdf
 |publisher   = VetLearn.com
 |access-date  = 2010-05-26
 |lang        = en
 |description = The estrous cycle of the female cat (queen) is unique among domestic species and consists of five phases: proestrus, estrus, interestrus, diestrus, and anestrus.
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20191206034630/http://vlsstore.com/Media/PublicationsArticle/PV_23_12_1049.pdf
 |archive-date = 6 снежня 2019
 |url-status     = dead
}}</ref>.

Свойскія коткі выяўляюць першыя прыкметы цечкі ўжо ў 6—8-месячным узросце. Каты дасягаюць [[палавая сталасць|палавой сталасці]] да 8—10 месяцаў. Каты і коткі захоўваюць здольнасць да спаравання ўсё жыццё, аднак у старых кошак роды могуць скончыцца гібеллю маці. [[Цяжарнасць]] у кошак доўжыцца 55—60 дзён, у прыплодзе звычайна ад трох да васьмі кацянят (у першародных — менш) памерам каля 12 см. Кацяняты нараджаюцца глухімі і сляпымі: здольнасць бачыць з’яўляецца на 5—10 дзень пасля родаў, а чуць кацяняты пачынаюць толькі ва ўзросце 9—11 дзён. Кармленне малаком у кошак канчаецца праз 8—10 тыдняў па нараджэнні кацянят, пасля чаго яны ўжо могуць харчавацца мясам.

Коткі лічацца ідэальнымі маці, але ніводная не будзе выходжваць хворую патомства, у такім разе яна кідае непаўнавартасных кацянят і ідзе з гнязда. Лічыцца, што каты, знайшоўшы гняздо з безабароннымі кацянятамі (калі маці-котка, напрыклад, на паляванні), душаць іх. Аднак такія паводзіны больш уласцівы бадзяжным і вясковым катам, у сітуацыі, калі невядомы бацька. Калі жывёлы ўтрымліваюцца ва ўмовах, калі ў патомства адзін вызначаны бацька, паводзіны ката зусім іншыя: ён з’яўляецца для сваіх нашчадкаў абаронцам і даглядае сваё патомства разам з коткай. Некаторыя каты могуць узяць на сябе абавязкі па доглядзе і абароне кацянят у выпадку гібелі маці-коткі<ref>{{cite web| author        =Sarah Hartwell| date        =2002| url        =http://www.messybeast.com/kill_kit.htm| title        =Cats that Kill Kittens| publisher        =Messybeast.com Cat Resource Archive| access-date        =2010-05-26| lang        =англ.| description        =Some males also become excellent and trustworthy kitten-sitters.| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDZ3zuN?url=http://www.messybeast.com/kill_kit.htm| archive-date        =2012-05-19}}</ref>.

== Здароўе ката ==
[[Файл:Siamese cat 2.jpg|thumb|220px|left|Сіямскі кот.]]

Сярэдні век жыцця катоў складае 14 гадоў<ref>{{cite web
 |author      = E. J. Taylor, C. Adams and R. Neville
 |date        = 1995
 |url         = http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=789760&jid=PNS&volumeId=54&issueId=03&aid=789752&bodyId=&membershipNumber=&societyETOCSession=
 |title       = Some nutritional aspects of ageing in dogs and cats, Proceedings of the Nutrition Society, 54, 645—656
 |publisher   = Cambridge University Press
 |access-date  = 2010-05-24
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDZhjII?url=http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FPNS%2FPNS54_03%2FS002966519500067Xa.pdf
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. Разам з тым, вядомы выпадак, калі кот па мянушцы [[Крым Паф]] дажыў да 38 гадоў<ref name=G2010>{{cite book |title=Guinness World Records 2010 |year=2010 |publisher=Bantam; Reprint edition |page=320 |quote=The oldest cat ever was Creme Puff, who was born on August 3, 1967 and lived until August 6, 2005--38 years and 3 days in total. | url=https://books.google.com/books?id=hLYzvUvPL3MC&pg=PA320&lpg=PA320&hl=en&ei=E7FATPjJLMG78gaqwJyZDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0553593372 }}</ref><ref>{{cite news |author=Jessica Warren |title=Caterack Dies - World's Oldest Cat Was 30! |url=http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=42&num=28649 |quote=A report from MSNBC News notes that the oldest cat ever recorded was a 38-year-old feline named Creme Puff, according to a rep from Guinness World Records. |work=The National Ledger |date=Oct 23, 2009 |access-date=2011-01-06 |archive-url=https://archive.today/20120909030904/http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=42&num=28649 |archive-date=9 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. На студзень 2011 года самай старой лічылася кошка Люсі. Яна жыла ў [[Вялікабрытанія|брытанскай]] сям’і і адсвяткавала сваё 39-годдзе. Як расказаў гаспадар жывёлы Біл Томас, котка нарадзілася ў [[1972]] годзе. Прадстаўнікі [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]] афіцыйна прызналі, што Люсі — самая старая прадстаўніца свайго падвіду ў свеце<ref>{{cite web| url        =http://www.dailymail.co.uk/news/article-1344271/Can-Lucy-39-really-oldest-cat-world.html/displayFulltext?type=1&fid=789760&jid=PNS&volumeId=54&issueId=03&aid=789752&bodyId=&membershipNumber=&societyETOCSession=| title        =Can Lucy, 39, really be the oldest cat in the world? (Or is it just a shaggy dog story?)| publisher        =Daily Mail Reporter| access-date        =2011-02-17| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDaL1tn?url=http://www.dailymail.co.uk/news/index.html| archive-date        =2012-05-19}}</ref>.

[[Кастрацыя]] катоў і [[Стэрылізацыя (размнажэнне)|стэрылізацыя]] катоў спрыяльна адбіваецца на іх здароўі, бо ў катоў-кастратаў не можа развіцца рак насеннікаў, а ў стэрыльных катоў — [[Карцынома эндаметрыя|рак маткі]] ці [[рак яечнікаў]], апроч таго і ў катоў і ў катоў зніжаецца рызыка захворвання ракам малочных залозаў<ref name="spay-neuter">{{cite web
 |url         = http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/spay-neuter.html
 |title       = Cat care: Spay-neuter
 |year        = 2009
 |work        = American Society for the Prevention of Cruelity to Animals
 |access-date  = 2010-05-24
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDcERos?url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/spay-neuter.aspx
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. Стэрылізацыя катоў да першай [[цечка|цечкі]] з’яўляецца прафілактыкай [[рак малочнай залозы|раку малочнай залозы]]<ref name="profilaktika_raka_1">{{cite web
 |url         = http://www.zoovet.ru/text.php?newsid=21
 |title       = Диагностика и лечение новообразований молочных желёз у собак и кошек
 |publisher   = Ветеринарная клиника «Зоовет»
 |access-date  = 2010-05-24
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDcp2jb?url=http://www.zoovet.ru/text.php?newsid=21
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref><ref name="profilaktika_raka">{{cite web
 |url         = http://www.petsovet.ru/tips/detail.php?SECTION_ID=617&ELEMENT_ID=2418
 |title       = Рак молочной железы у кошек
 |work        = Советы доктора Никола
 |publisher   = Интернет зоомагазин ПетСовет
 |access-date  = 2010-05-24
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDffzhU?url=http://www.petsovet.ru/tips/detail.php?SECTION_ID=617
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. Аднак кастрыраваныя каты часта пакутуюць ад мачакаменнай хваробы і схільныя да атлусцення<ref>{{cite web
 |url         = http://www.animall.ru/node/1162
 |title       = Ожирение у кастрированных котов
 |work        = Журнал «Друг» (кошки) 1998/4-5
 |publisher   = www.animall.ru
 |access-date  = 2010-05-24
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDhly1x?url=http://www.animall.ru/node/1162
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. Ранняе пакладанне (ва ўзросце менш 8—9 месяцаў) можа прыводзіць да развіцця [[Мачакаменная хвароба|мачакаменнай хваробы]]<ref>{{cite web
 |author      = Николаева Л. В.
 |url         = http://www.bkvet.ru/castration_and_urolitiasis
 |title       = Кастрация приводит к развитию мочекаменной болезни
 |publisher   = Ветеринарная клиника «Белый Клык»
 |access-date  = 2010-05-24
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDiKInu?url=http://www.bkvet.ru/castration_and_urolitiasis
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>.

Век жыцця бяздомных катоў цяжка вызначыць дакладна. Аднак, згодна аднаму даследаванню, сярэдні ўзрост такіх жывёл складае 4,7 гадоў, пры тым, што частка бадзяжных катоў гіне яшчэ кацянятамі, хоць некаторыя могуць дажыць і да 10 гадоў<ref>{{cite journal
 |author      = Levy JK, Gale DW, Gale LA
 |title       = Evaluation of the effect of a long-term trap-neuter-return and adoption program on a free-roaming cat population
 |journal     = J. Am. Vet. Med. Assoc.
 |volume      = 222
 |issue       = 1
 |pages       = 42–6
 |date=January 2003
 |pmid        = 12523478
 |url         = http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf
 |format      = PDF
 |doi         = 10.2460/javma.2003.222.42
 |first1      = JK
 |first2      = DW
 |first3      = LA
 |issn        = 0003-1488
 |access-date  = 7 снежня 2017
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20120523065049/http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf
 |archive-date = 23 мая 2012
 |url-status     = dead
}}</ref>. Ва ўмовах сучаснага горада бадзяжныя каты жывуць звычайна не больш за два гады, аднак у арганізаваных калоніях бадзяжныя стэрылізаваныя каты могуць жыць значна даўжэй. Па паведамленнях Брытанскага кацінага апякунскага фонду (''British Cat Action Trust''), самай старой з вядомых бадзяжных катоў было 19 гадоў. Самым старым бадзяжным катом быў 26-гадовы Марк, якім апекаваўся Дабрачынны саюз абароны катоў.

=== Хваробы катоў ===
У катоў могуць быць розныя праблемы са здароўем, уключаючы хваробы рознага характару, наяўнасць паразітаў, пашкоджанні і генетычныя расстройствы. Сярод кашэчых хвароб вылучаюць інфекцыйныя<ref>{{cite web| url        =http://webmvc.com/bolezn/catdog1/klassifi.php| title        =Классификация инфекционных болезней| access-date        =2010-05-24| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDjDxMV?url=http://webmvc.com/bolezn/catdog1/klassifi.php| archive-date        =2012-05-19}}</ref> і ўнутраныя неінфекцыйныя, а таксама хірургічныя і акушэрска-гінекалагічныя. Асобную групу складаюць інвазійныя (паразітарныя) хваробы, да якіх ставяцца розныя [[гельмінтозы катоў]]. Паводле звестак спецыялістаў, у прыватнасці Каледжа ветэрынарнай медыцыны Корнэлскага ўніверсітэта, кішачныя паразіты з’яўляюцца агульнай праблемай здароўя ў катоў, 45 % катоў, зазвычай, заражаны гельмінтамі, такімі як ''Ollanulus tricuspis'', ''Physaloptera'', ''[[Анкіластомы|Ancylostoma]]'' і ''Uncinaria'', а таксама паразітычнымі [[Protista|пратыстамі]] — ''Giardia'' ([[лямбліі]]), ''Isospora'' (какцыдый). [[Нематоды|Круглыя чарвякі]] ''Toxascaris leonina'' і ''[[Toxocara cati]]'' па ацэнках спецыялістаў маюць пашыранасць ад 25 % да 75 %, а часцяком і вышэй, у кацянят.
Некаторыя выгляды [[стужкавыя чарвякі|стужкавых чарвякоў]], якія заражаюць катоў, могуць выклікаць хваробы і ў людзей, калі не пільнавацца правіл гігіены<ref>[http://www.vet.cornell.edu/fhc/brochures/parasite.html Gastrointestinal Parasites in Cats]</ref>.

Да найболей пашыраных захворванняў катоў адносяць: [[каліцывіроз]], [[Мікраспарыя|мікраспарыю]], [[Панлейкапенія|панлейкапенію]], [[Рынатрахеіт катоў|рынатрахеіт]], [[цукровы дыябет]], [[таксаплазмоз]] і [[каціны хламідыёз]]. Адным з найболей небяспечных захворванняў, якім можа інфекцыявацца і чалавек з’яўляецца [[таксаплазмоз]]. «Прафілактыка [[таксаплазмоз]]у абцяжарана, бо меры супраць заражэння катоў і чалавека, цяжка прымяняць на практыцы. Жывёлы, якія палююць на мышэй ці атрымліваюць у рацыёне сырое мяса (25 % куплёнага мяса заражана таксаплазмозам), пэўна будуць інфекцыяванымі»<ref>{{cite web| author        =Владимиров Владимир| url        =http://www.vetprofy.ru/toksaplazmos.php| title        =Лечение токсоплазмоза у кошек| publisher        =Московская городская ветеринарная помощь| access-date        =2010-12-01| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDk0Ycc?url=http://www.vetprofy.ru/toksaplazmos.php| archive-date        =2012-05-19}}</ref>.

Каты, як і многія іншыя сысуны, могуць хварэць на [[шаленства]], а таксама заразіць ім чалавека. Кату хвароба перадаецца праз укус хворай жывёлы (напрыклад, лісы). Інкубацыйны перыяд доўжыцца ад 2 да 24 тыдняў, але ў большасці выпадкаў сімптомы з’яўляюцца на 4—6 тыдні, жывёла гіне на 3—4 дзень іх праявы<ref>{{кніга
 |аўтар         = Gary D. Norsworthy, Mitchell A. Crystal, Sharon Fooshee Grace, Larry P. Tilley
 |загаловак      = The Feline Patient
 |спасылка        = https://books.google.com/books?id=YDcrQ_mkt2cC&dq=cat+rabies&source=gbs_navlinks_s
 |выдавецтва  = John Wiley and Sons
 |год           = 2010
 |старонак       = 1052
 |старонкі      = 440-441
 |isbn          = 0813818486, 9780813818481
}}</ref>.

Прафілактычная вакцынацыя можа зменшыць рызыку захворвання на шаленства і іншыя інфекцыйныя хваробы катоў. Аднак, у апошні час спецыялісты прыйшлі да высновы, што праблему вакцынацыі катоў мае трэба яшчэ даследаваць. З аднаго боку, прафілактычная [[вакцынацыя]] катоў можа папярэдзіць многія з інфекцыйных хвароб, а таксама папераджае заражэнне небяспечнымі інфекцыямі гаспадара жывёлы і членаў яго сям’і<ref>{{cite web
 |url         = http://www.avma.org/issues/policy/vaccination_principles.asp
 |title       = Vaccination Principles
 |work        = AVMA policy
 |publisher   = [[The American Veterinary Medical Association]] (AVMA)
 |access-date  = 2011-01-23
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDkUfr1?url=http://www.avma.org/issues/policy/vaccination_principles.asp
 |archive-date = 2012-05-19
}}<blockquote>Vaccination is a potent medical procedure with both risks and benefits. While there is evidence that some vaccines provide immunity beyond one year, revaccination of patients with sufficient immunity does not necessarily add to their disease protection and may increase the potential risk of post-vaccination adverse events.</blockquote></ref>. З іншага боку, было высветлена, што ў некаторых выпадках вакцынацыя, асабліва вакцынамі супраць віруса лейкаміі катоў і віруса шаленства, правацыруе захворванне катоў на саркому, таму прапануецца зменшыць да мінімуму вакцынацыю катоў<ref>{{cite web
 |url         = http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmth/small_animal/internal_medicine/vaccination_protocols.cfm
 |title       = UC Davis VMTH Canine and Feline Vaccination Guidelines (Revised 11/09)
 |work        = AVMA policy
 |publisher   = UC Davis VMTH
 |access-date  = 2011-01-23
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/6OAohoM2o?url=http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmth/small_animal/internal_medicine/vaccination_protocols.cfm
 |archive-date = 2014-03-18
}}<blockquote>In general, guidelines for vaccination of cats have been strongly influenced by the appearance of vaccine-associated sarcomas in cats, and in particular their epidemiologic association with feline leukemia virus vaccines and killed rabies virus vaccines. Thus, there is clear evidence for minimizing frequency of vaccination in cats.</blockquote></ref>.

== Харчаванне ==
{{асноўны артыкул|{{нп3|Каціны корм|||cat food}}}}
Каты — [[Драпежныя|драпежныя жывёлы]]. У адрозненне ад [[сабачыя|сабачых]] — сабак, ваўкоў, шакалаў, ліс, каётаў (якія з’яўляюцца [[Усёедныя|ўсёеднымі]], у сілу чаго часта разбаўляюць жывёльную ежу расліннай і могуць лёгка рабіцца вегетарыянцамі), каты звычайна спажываюць толькі мясную ежу, да якой прыстасаваны іх [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальны тракт]]<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6380542 Nutrition of the domestic cat, a mammalian carnivore.]{{ref-en}}</ref>. Перадусім, развітыя іклы дазваляюць разжоўваць ежу; доўгі і рухомы каціны [[язык]] мае па баках асаблівыя грудкі, якія дазваляюць аднімаць мяса ад шкілета ахвяры. Таксама гэтыя грудкі вылучаюць [[Кератыны|кератын]] і дапамагаюць пры мыцці. Пры жванні галава ката апускаецца ў бок сківіцы, якой кот жве. Паколькі абодва жавальныя мускулы слаба развіты, кот часта змяняе бок сківіцы, якой жве<ref>{{кніга
 |аўтар         = Manfred Bürger
 |загаловак      = Cats, the complete book
 |спасылка        = https://books.google.com.au/books?id=AOssKBRDDQ8C&q=chewing.+Indeed,+it+often+requires+several+changes+from+side+to+side,+before+a+single&dq=chewing.+Indeed,+it+often+requires+several+changes+from+side+to+side,+before+a+single&hl=ru&ei=C44CTa-5MIWZOsmZ1KYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCQQ6AEwAA
 |выдавецтва  = Exeter Books : distributed by Bookthrift 
 |год           = 1980
 |старонак       = 250
 |старонкі      = 90
 |isbn          = 0896730379, 9780896730373
}}</ref>.

[[Кішачнік]] у ката, як і ў шмат якіх [[Драпежныя жывёлы|драпежных жывёл]], досыць кароткі і не перавышае ў даўжыню 1,8 м. Каціны страўнік выконвае функцыю стрававання, прытым кату трэба перыядычна чысціць яго ад часцінак ежы, якая не пераварваецца: костак, сухажылляў і ўласнай поўсці. Ачышчэнне страўніка забяспечваецца [[рыгота]]й, гэта звычайны ахоўны рэфлекс, але таксама можа быць сімптомам хваробы<ref>{{кніга
 |аўтар         = Gary D. Norsworthy,Mitchell Crystal,Sharon Fooshee Grace
 |загаловак      = The feline patient
 |спасылка        = https://books.google.com.au/books?id=_aSMmFN4TQYC&pg=PA329&dq=cat+vomiting&hl=ru&ei=7JECTYOnO4qeOriV9IsH&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDkQ6AEwAw#v=onepage&q=cat%20vomiting&f=false
 |выдавецтва  = Wiley-Blackwell
 |год           = 2006
 |старонак       = 776
 |старонкі      = 329
 |isbn          = 0781762685, 9780781762687
}}</ref>. Пажадана для прадухілення закупоркі страўніка ката валасянымі шарыкамі даваць кату зялёную адмыслова прарошчаную пшаніцу<ref>{{кніга
 |аўтар         = Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson
 |загаловак      = Cat love: understanding the needs and nature of your cat
 |спасылка        = https://books.google.com.au/books?id=7IZGAAAAYAAJ&q=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain,+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&dq=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain,+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&hl=ru&ei=uaECTfiNKcrrOdnlzbsE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA
 |выдавецтва  = Storey Communications
 |год           = 1990 
 |старонак       = 247
 |старонкі      = 77
 |isbn          = 0882665944, 9780882665948
}}</ref>.

Паўторна здзічэлыя каты, а таксама каты, якія маюць доступ за межы дома, харчуюцца дробнай здабычай, пераважна грызунамі і птушкамі. Нават каты, якім гаспадары даюць паўнавартаснае харчаванне, палююць на дробных сысуноў, птушак, амфібій, рэптылій, рыб і беспазваночных, калі маюць выхад за межы дома<ref name=Woods>{{cite journal |author=Woods M, McDonald RA, Harris S. |title=Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain |journal=Mammal Review |volume=23 |issue=2 |pages=174–188 |year=2003 |doi=10.1046/j.1365-2907.2003.00017 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118839928/abstract |doi_brokendate=2009-09-06 }}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite journal |author=Robertson ID |title=Survey of predation by domestic cats |journal=Aust. Vet. J. |volume=76 |issue=8 |pages=551–4 |date=August 1998  |pmid=9741724 |doi=10.1111/j.1751-0813.1998.tb10214.x |first1=ID |issn=0005-0423}}</ref>. Звычайна каты харчуюцца невялікімі порцыямі некалькі разоў на дзень.<ref name=Bradshaw>{{cite journal |author=Bradshaw JW, Goodwin D, Legrand-Defrétin V, Nott HM |title=Food selection by the domestic cat, an obligate carnivore |journal=Comp. Biochem. Physiol. A Physiol. |volume=114 |issue=3 |pages=205–9 |date=July 1996  |pmid=8759144 |doi=10.1016/0300-9629(95)02133-7 |first1=JW |first2=D |first3=V |first4=HM |issn=1096-4940}}</ref>.

[[Файл:Chloe-eats-wheatgrass-2889.jpg|thumb|left|200px|Кот есць прарошчаную пшаніцу.]]

Катоў нельга пазбаўляць мясной ежы, бо з расліннай ежы немагчыма сінтэзаваць усе патрэбныя ім [[амінакіслоты]]. Адно з найболей важных рэчываў для катоў — [[таўрын]], адсутнасць якога ў рацыёне прыводзіць да пагаршэння здароўя і можа выклікаць слепату з-за дэградацыі цэнтральнай вобласці сятчаткі. Каровіна [[малако]] дрэнная крыніца таўрыну, акрамя таго, большасць катоў хварэюць на [[непераноснасць лактозы]], а спажыванне малака прыводзіць да расстройства стрававання ў катоў<ref>{{кніга
 |аўтар         = Jennifer A. Coscia, Don Hamilton 
 |загаловак      = The Holistic Cat: A Complete Guide to Wellness for a Healthier, Happier Cat
 |спасылка        = https://books.google.com.au/books?id=koO55THXBCMC&pg=PA94&dq=non-lactose+milk+cats&hl=ru&ei=7pYCTaD7Gs2gOtiDpKYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFAQ6AEwCA#v=onepage&q&f=false
 |выдавецтва  = North Atlantic Books
 |год           = 2009
 |старонак       = 201
 |старонкі      = 94
 |isbn          = 1556437668, 9781556437663
}}</ref>.

Кату трэба [[Рэтынол|вітамін A]], змешчаны ў жывёльнай ежы, бо, у адрозненне ад многіх іншых жывёл, кот не можа сінтэзаваць яго з [[бэта-каратын]]у (таксама называецца [[Правітаміны|правітамінам]] вітаміну А)<ref>{{кніга|аўтар =Фогель А., Шнайдер Х.Э. |частка =Питание кошки |загаловак = Советы любителям кошек|арыгінал =dr. Annemarie Vogel, dr.heinz-Eberhard Schneider Ratschläge für den Katzenfreud |адказны =ред. и предисл. канд. биол. наук С.К. Клумова |месца =М |выдавецтва = Лесн. пром-сть|год =1987 |старонкі =170 |старонак =335 }}</ref><ref>Shawn Messonnier — ''Natural health Bible for dogs & cats : your A-Z guide to over 200 conditions, herbs, vitamins, and supplements'', стр. 161 — Prima Pets, 2000 — ISBN 0-7615-2673-0</ref>, — для гэтага трэба [[Ферменты|фермент]], якога ў арганізме ката няма<ref>{{кніга
 |аўтар         = Benjamin Charles Gruenberg, Nelson Eldred Bingham 
 |загаловак      = Biology and man
 |выдавецтва  = Ginn and company
 |год           = 1944
 |старонак       = 718
 |старонкі      = 110
}}</ref>. Як і ва многіх іншых сысуноў, [[вітамін C]] сінтэзуецца ў арганізме ката з [[Глюкоза|глюкозы]]<ref>Ann Wortinger — ''Nutrition for veterinary technicians and nurses'', стр. 46 — Blackwell, 2007 — ISBN 0-8138-2913-5</ref>.

Часам каты прыстасоўваюцца да некаторых відаў чалавечай ежы, аднак такая ежа шкодная для ката і можа справацыраваць рад хвароб (напрыклад, [[мачакаменная хвароба|мачакаменную хваробу]], [[ныркавая недастатковасць|хранічную ныркавую недастатковасць]]), а ўжыванне [[шакалад]]у, какавы, кавы можа нават прывесці да цяжкага атручвання і гібелі жывёлы<ref>{{кніга
 |аўтар         = James B. Lawhead,MeeCee Baker
 |загаловак      = Introduction to veterinary science
 |спасылка        = https://books.google.com.au/books?id=ArYnRIAAOCoC&pg=PA195&dq=chocolate+may+cause+disease+in+cats&hl=ru&ei=BJ0CTbixDMKEOo_usaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCUQ6AEwAA#v=onepage&q=chocolate%20may%20cause%20disease%20in%20cats&f=false
 |выдавецтва  = Cengage Learning
 |год           = 2005
 |старонак       = 327
 |старонкі      = 195
 |isbn          = 076683302X, 9780766833029
}}<blockquote>Chocolate toxicity can be fatal. Cats happen to be very sensitive to a toxin in onions.</blockquote></ref><ref>{{кніга
 |аўтар      = Michael W. Fox
 |загаловак  = Cat Body, Cat Mind: Exploring Your Cat's Consciousness and Total Well-Being
 |спасылка   = https://books.google.com.au/books?id=QREviOHZ3jMC&pg=PA190&dq=human+food+may+cause+disease+in+cats&hl=ru&ei=7ZsCTZ2GONGgOq7S-KYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDQQ6AEwAw#v=onepage&q=human%20food%20may%20cause%20disease%20in%20cats&f=false
 |выдавецтва = Globe Pequot
 |старонак   = 233
 |старонкі   = 190
 |isbn       = 1599210622, 9781599210629
}}{{Недаступная спасылка}}<blockquote>Problems arise when people get into the habit of giving their cats more than a taste of various human foods.</blockquote></ref>.

Таксама некаторыя каты могуць есці ў нязначнай колькасці гародніну, садавіну, хлеб. Пажадана мець у рацыёне 1-2 чайныя лыжкі тварагу ці кефіру<ref>{{кніга
 |аўтар         = Sandra Choron, Harry Choron, Arden Moore
 |загаловак      = Planet Cat: A CAT-alog
 |спасылка        = https://books.google.com.au/books?id=shAHJQwXslYC&printsec=frontcover&dq=Sandra+Choron,+Harry+Choron,+Arden+Moore+Planet+Cat:+A+CAT-alog&hl=ru&ei=4KYCTc2VM8PpOe72lJkC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=The%206%20Nutritional%20Needs%20of%20Cats%20Cats%20are%20classified%20as%20obligate%20carnivores%20%E2%80%94%20big%20meat%20eaters%2C%20that%20is%20%E2%80%94%20but%20some%20felines%20won%27t%20turn%20down%20an%20occasional%20non-meat%20selection%2C%20such%20as%20grass%2C%20green%20beans%2C%20or%20yogurt.&f=false
 |выдавецтва  = Houghton Mifflin Harcourt
 |год           = 2007
 |старонак       = 424
 |старонкі      = 202
 |isbn          = 0618812598, 9780618812592
}}</ref><ref>{{кніга
 |аўтар         = Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson
 |загаловак      = Cat love: understanding the needs and nature of your cat
 |спасылка        = http://www.google.com.au/search?hl=ru&tbo=1&tbs=bks%3A1&q=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain%2C+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&btnG=%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai=
 |выдавецтва  = Storey Communications
 |год           = 1990 
 |старонак       = 247
 |старонкі      = 77
 |isbn          = 0882665944, 9780882665948
}}<blockquote>A tablespoon of yogurt is a wonderful and healthy snack. Buy plain, unflavored yogurt — your cat won’t miss the fruit flavors.</blockquote></ref>.

Для паляпшэння працы стрававальнай сістэмы і для таго, каб выклікаць рыготу, што ачышчае страўнік ад шэрсці, каты перыядычна глытаюць траву, лісце і маладыя парасткі раслін. Калі няма прыдатнай травы каты могуць аб’ядаць, напрыклад, пялёсткі [[ружа|руж]]. Часам, калі не стае [[Біялагічна значныя элементы|мікраэлементаў]] у ежы, каты могуць есці зямлю<ref>{{cite web
 |url         = http://www.siam-orikatz.de/Soveti.html
 |title       = Несколько советов: о питании
 |access-date  = 2010-07-04
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDl0pxi?url=http://www.siam-orikatz.de/Soveti.html
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>.

У апошнія гады катоў, якія жывуць у дамах, часта кормяць адмысловым гатовым {{нп3|каціны корм|каціным кормам||cat food}}, што ўтрымлівае патрэбны дзённы рацыён бялкоў, вітамінаў, амінакіслот і мікраэлементаў, у залежнасці ад іх узросту, полу, вагі і здароўя<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mdpi-res.com/d_attachment/animals/animals-09-00372/article_deploy/animals-09-00372.pdf?version=1560933574|аўтар=Raúl A. Alegría-Morán , Sergio A. Guzmán-Pino , Juan I. Egaña, Valeria Sotomayor and Jaime Figueroa|загаловак=Food Preferences in Cats: Effect of Dietary Composition and Intrinsic Variables on Diet Selection|год=2019|мова=en|выданне=[https://www.mdpi.com/journal/animals Animals]|тып=артыкул|старонкі=2|doi=10.3390}}</ref>. Нястачу мікраэлементаў можа пакрываць {{Нп3|попел|3=fr|4=Cendre}} (мінеральныя рэчывы, якія застаюцца пры спальванні 100 гр. корму), які з’яўляецца крыніцай магнію і звязаных з ім мінералаў, таму вытворцы кармоў дадаюць яго<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://whiskas.ru/articles/zachem-v-sostave-korma-zlaki-i-zola/|title=Зачем в составе корма для кошек злаки и зола?|website=whiskas.ru|access-date=2023-08-16}}</ref>.

== Гігіена ==
[[Файл:Cat claw closeup.jpg|thumb|200px|Каціны кіпцюр.]]

Каты вельмі [[Гігіена|ахайныя]]. Яны мыюцца, вылізваючы сваю поўсць, не менш дзесяці разоў на дзень. Ахайнасць з’яўляецца [[інстынкт]]ыўнай ва ўсіх каціных: чысціня цела трэба пры паляванні, каб ахвяра не магла ўчуць драпежніка<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.newscientist.com/lastword/mg25934481-500-why-do-cats-wash-themselves-while-dogs-dont/|title=Why do cats wash themselves, while dogs don’t?|website=New Scientist|access-date=2023-08-16}}</ref>. Каты часта любяць вылізваць сваіх суродзічаў і чалавека, аднак кампаненты іх сліны выклікаюць у некаторых людзей алергію. Многія каты часта адрыгаюць {{Нп3|Безаар|трыхабезаар|ru|Безоар}} — поўсць, што сабралася ў страўніку ад вылізвання. Даўгашэрсныя каты часцей так робяць, чым караткашэрсныя. Прафілактыка ўтварэння трыхабезаараў палягае ў кармленні ката спецыяльнымі кармамі і лекамі, што спрыяюць вывядзенню поўсці са страўніка праз [[дэфекацыя|дэфекацыю]]<ref>{{кніга
 |аўтар         = Debra Eldredge,Delbert G. Carlson,Liisa D. Carlson,Beth Adelman,James M. Giffin
 |загаловак      = Cat owner's home veterinary handbook
 |адказны = Beth Adelman
 |спасылка        = https://books.google.com.au/books?id=yjHrgg4pmngC&pg=PA273&dq=cat+Bezoar&hl=ru&ei=iacCTa2qEI-bOpKB6aYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDYQ6AEwBA#v=onepage&q=cat%20Bezoar&f=false
 |выдавецтва  = John Wiley and Sons
 |год           = 2007
 |старонак       = 626
 |старонкі      = 273
 |isbn          = 047009530X, 9780470095300
}}<blockquote>As cats groom their coat, they pick up and swallow hair. The hair forms tubular wads. Other material, such as wool, may be incorporated into the wad of hair, resulting in the formation of a bezoar.</blockquote></ref>.

Каты часта даглядаюць свае [[кіпцюр]]ы. У звычайных умовах задоўгія кіпцюры зразаюцца, бо кот лезе на дрэвы і бегае, а потым верхні, стары адмерлы [[рагавая абалонка|рагавы пласт]] здымаецца з кіпцюра пустой абалонкай. У няволі кот вострыць кіпцюры аб прадметы побач. У некаторых выпадках кіпцюры трэба стрыгчы, але пры гэтым важна не закрануць пульпу — [[Крывяносныя судзіны|крывяносную судзіну]], якая даходзіць практычна да кончыка кіпцюра<ref name="kogti">[http://www.kitty.ru/Care/Kogot.htm Стрижка когтей у кошек.]</ref>.

[[Файл:Declawedcat.jpg|thumb|200px|Лапа ката пасля [[Аніхэктамія|аніхэктаміі]].]]

Пры пэўных умовах урач можа рэкамендаваць выдаленне кіпцюроў — {{Нп3|Аніхэктамія|аніхэктамію|4=Onychectomy}}<ref>{{cite web| author        =Кузнецов В.С.| url        =http://www.vetdoctor.ru/lib/text_reader.php?specialization=1&category_id=34&text_id=89| title        ="Мягкие Лапки" или спасение от кошачьих когтей| publisher        =Vetdoctor.ru| access-date        =2010-06-05| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDldPKL?url=http://www.vetdoctor.ru/lib/text_reader.php?specialization=1| archive-date        =2012-05-19}}</ref> — ці аперацыю па падразанні сухажылля пальцавага згінальніка, адмысловага механізма для ўцягвання і выпускання кіпцюроў ([[тэнданэктамія]]<ref>{{cite web| url        =http://www.wcf.com.ua/kogti.html| title        =Цап-царапки| publisher        =WCF на Украине| access-date        =2010-06-05| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDmyc0c?url=http://www.wcf.com.ua/kogti.html| archive-date        =2012-05-19}}</ref>). Аперацыі забаронены ў многіх еўрапейскіх краінах у рамках {{нп3|Еўрапейская канвенцыя па абароне праў жывёл-кампаньёнаў|Еўрапейскай канвенцыі па абароне праў жывёл-кампаньёнаў||European Convention for the Protection of Pet Animals}}<ref>{{cite web
 | url         = http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/125.htm
                 http://conventions.coe.int/treaty/en/Reports/Html/125.htm
 | title       = European Convention for the Protection of Pet Animals (ETS No. 125), Explanatory Report
 | date        = 13-11-1987
 | publisher   = Совет Европы
 | access-date  = 2010-12-10
 | lang        = en
}}<blockquote>Article 10 — Surgical operations
   1. Surgical operations for the purpose of modifying the appearance of a pet animal or for other non-curative purposes shall be prohibited and, in particular:
         1. the docking of tails;
         2. the cropping of ears;
         3. devocalisation;
         4. declawing and defanging;
   2. Exceptions to these prohibitions shall be permitted only:
         1. if a veterinarian considers non-curative procedures necessary either for veterinary medical reasons or for the benefit of any particular animal;
         2. to prevent reproduction.
   3. a Operations in which the animal will or is likely to experience severe pain shall be carried out under anaesthesia only by a veterinarian or under his supervision.
      Operations for which no anaesthesia is required may be carried out by a person competent under national legislation.</blockquote>
<blockquote>35. It was also agreed that the example in sub-paragraph 1.d of Article 10, relating to declawing, applied particularly to cats and dogs.
36. Surgical procedures are prohibited but may be carried out if:
    - deemed necessary by a veterinarian, either for veterinary medical reasons, or in the interest of the animal itself, such as the removal of dewclaws;
    - such procedures would prevent reproduction.
37. Such procedures must be carried out by a veterinarian, or at least under his supervision, and under anaesthesia if they are likely to cause severe pain to the animal. If no anaesthesia is required, the operation may be carried out by persons who are competent to do so under domestic law.</blockquote>
</ref>. Паводле правіл усіх міжнародных феліналагічных арганізацый, каты з выдаленымі кіпцюрамі не дапушчаюцца да ўдзелу ў выстаўках катоў<ref>{{кніга
 |аўтар         = Tilly Anger
 |загаловак      = How to Be the Purrfect Guardian to Your Feline Companion
 |спасылка        = https://books.google.com.au/books?id=p7jwgIwXV_kC&pg=PA70&dq=declawing,+tendonectomy+is+not+allowed&hl=ru&ei=9qkCTe_xMs-UOsDQvagB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=declawing%2C%20tendonectomy%20is%20not%20allowed&f=false
 |выдавецтва  = Trafford Publishing
 |год           = 2004
 |старонак       = 123
 |старонкі      = 70
 |isbn          = 1412042402, 9781412042406
}}<blockquote>CFA disapproves of declawing or tendonectomy surgery." A cat that has been declawed is considered mutilated and is not allowed in the show ring. The kitten/cat who has been declawed frequently falls or appears clumsy.</blockquote></ref>.

Некаторыя каты самі ці з дапамогай чалавека прывучаюцца хадзіць на ўнітаз.

== Псіхалогія ==
Некаторыя расліны, прыкладам [[Валерыяна лекавая|валерыяна]] ці [[Кацямятка каціная|каціная мята]], вылучаюць рэчывы, якія звычайна аказваюць на катоў (на кошак меней) уплыў, блізкі да [[Наркотык|наркатычнага]]<ref>Магчыма, да такога стану прыводзіць змешчаны ў клетках валерыяны [[барнеол]] — рэчыва, што адносіцца да [[Тэрпенавыя спірты|тэрпенавых спіртоў]] (Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 171. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4)</ref>. Зрэшты, не ўсе каты рэагуюць на іх пах, і не на ўсіх катоў яны робяць аднолькавы ўплыў. У некаторых катоў валерыяна можа выклікаць атручванне.

[[Файл:Котёнок у окна.jpg|thumb|left|Кацяня, сфатаграфаванае ў дождж ля акна.]]

Як і астатнія [[плацэнтарныя]], кот мае выразную схільнасць да набыцця [[Умоўныя рэфлексы|ўмоўных рэфлексаў]] і добра паддаецца асобным выглядам [[Дрэсура|дрэсуры]], напрыклад, карыстацца стандартным унітазам. Было даказана, што каты навучаюцца метадам проб і памылак, пасярэдніцтвам назірання і імітацыі<ref name="thorndike">[https://web.archive.org/web/20080620223218/http://www.messybeast.com/intelligence.htm Thorndike’s Puzzle Box experiments noted]{{ref-en}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = Adler, H. M. 
| загаловак = Some Factors Of Observation Learning In Cats
| выданне  = Journal of Genetic Psychology
| старонкі = 159-77
}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = Hart, Benjamin L.
| загаловак = Learning Ability in Cats
| выданне  = Feline Practices
| год      = 1975
| нумар    = 10—12
}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = Caro, T M, and M D Hauser
| загаловак = Is There Teaching in Nonhuman Animals?
| выданне  = Quarterly Review of Biology
| старонкі = 151—74
}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = John, E R, P Chesler, F Bartlett and I Victor
| загаловак = Observation Learning in Cats
| выданне  = Science
| старонкі = 1589—1591
}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = Pallaud, B
| загаловак = Hypotheses On Mechanisms Underlying Observational Learning In Animals
| мова     = en
| выданне  = Behavioural Processes
| год      = 1984
| нумар    = 9 
| doi      = 10.1016/0376-6357(84)90024-X
}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = Doré, François Y 
| загаловак = Search Behaviour of Cats (Felis catus) in an Invisible Displacement Test: Cognition and Experience
| мова     = en
| выданне  = Canadian Journal of Psychology
| старонкі = 359—370
| doi      = 10.1037/h0084262
}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = Dumas, Claude
| загаловак = Object Permanence in Cats (Felis catus): An Ecological Approach to the Study of Invisible Displacements
| мова     = en
| выданне  = Journal of Comparative Psychology
| старонкі = 404—410
| doi      = 10.1037/0735-7036.106.4.404
}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = Dumas, Claude и Doré, François Y 
| загаловак = Cognitive Development in Kittens (Felis catus): An Observational Study of Object Permanence and Sensorimotor Intelligence
| мова     = en
| выданне  = Journal of Comparative Psychology
| старонкі = 357—365
| doi      = 10.1037/0735-7036.105.4.357
}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = Fiset, Sylvain, и Doré, François Y 
| загаловак = Spatial Encoding in Domestic Cats (Felis catus)
| мова     = en
| выданне  = Journal of Experimental Psychology: Animal Behaviour Processes
| год      = 1996
| том      = 22
| старонкі = 420—437
| doi      = 10.1037/0097-7403.22.4.420
}}</ref><ref>{{артыкул
| аўтар    = Heishman, Miriam, Mindy Conant and Robert Pasnak
| загаловак = Human Analog Tests of the Sixth Stage of Object Permanence
| мова     = en
| выданне  = Perceptual and Motor Skills
| том      = 1059—68
}}</ref>. Каты захоўваюць інфармацыю даўжэй, чым сабакі<ref>{{cite web| url        =http://www.catsinternational.org/articles/training/the_intelligent_cat.html| title        =Re-Directed Aggression Towards Other Cats| access-date        =2010-06-01| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mDoL8qM?url=http://www.catsinternational.org/articles/training/the_intelligent_cat.html| archive-date        =2012-05-19}}</ref>. На працягу аднаго эксперыменту было выяўлена, што каты маюць глядзельную памяць, параўнальную з глядзельнай памяццю малпаў<ref>[https://web.archive.org/web/20080821155903/http://www.nencki.gov.pl/pdf/an/vol65a/14.pdf Okujava et al., Acta Neurobiol Exp (Wars). 2005;65(2):205-11.]</ref>. У іншым эксперыменце па вызначэнні здольнасцей кароткатэрміновай рабочай памяці сабакі паказалі лепшы час (на 60 с), чым каты<ref>{{cite web
 |author     = Fiset, Sylvain, and François Y Doré
 |date       = 2006 Jan 9
 |url        = http://www.springerlink.com/content/p001385166064841/?p=74fadcb262174eb6bdf5400c4ddc3cff&pi=0
 |title      = Duration of cats' (''Felis catus'') working memory for disappearing objects
 |work       = Animal Cognition
Volume 9, Number 1, 62—70, DOI: 10.1007/s10071-005-0005-4
 |publisher  = Springer Berlin
 |access-date = 2010-07-07
}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Каты, перад якімі ставілі па чарзе простыя і складаныя заданні, хутчэй развязвалі складаныя заданні, чым каты, перад якімі ставілі толькі складаныя заданні. Так, адзін кот, перад якім ставілі для рашэння толькі складаныя заданні, так і не навучыўся развязваць ніякіх, нягледзячы на 600 спроб. Калі катам даваць для выканання толькі складаныя заданні, з чым каты не могуць сутыкацца ў прыродзе, дык яны губляюць матывацыю<ref>{{cite web| author        =Sarah Hartwell| url        =http://www.messybeast.com/intelligence.htm| title        =How Intelligent Are Cats?| publisher        =MESSYBEAST| access-date        =2010-05-31| archive-url        =https://web.archive.org/web/20080620223218/http://www.messybeast.com/intelligence.htm| archive-date        =2008-06-20}}<blockquote>Cats that are given a mix of simple and tough problems catch on faster to the tough problems than do cats who are given a straight course of nothing but the tough problems. … In certain types of test, intelligent cats are content to underachieve — a problem with the design of the test, not with the cats' intelligence!</blockquote></ref>.

=== Асаблівасці паводзін ===
Каты захоўваюць энергію з дапамогай сну ў большай меры, чым большасць жывёл. Працягласць сну ў суткі складае 12—16 гадзін. Некаторыя каты спяць па 20 гадзін у суткі, але сярэдняя працягласць сну складае 13—14 гадзін у суткі. Падчас сну ў катоў перыядычна настае [[фаза хуткага сну]], якая суправаджаецца быстрымі рухамі вачэй і скарачэннем мускулаў, што сведчыць пра тое, што каты ўмеюць сніць сны<ref>{{Cite journal
| doi = 10.1016/0166-2236(79)90110-3
| issn = 0166-2236
| volume = 2
| pages = 280–282
| last = Jouvet
| first = Michel
| title = What does a cat dream about?
| journal = Trends in Neurosciences
| access-date = 2010-06-03
| year = 1979
| url = http://www.sciencedirect.com/science/article/B6T0V-485RJ0M-4X/2/82ae75a3e2df00e9eb92989351aa4ebe
}}{{Недаступная спасылка}}</ref>.
Доўгая працягласць сну катоў таксама звязана з тым, што ў звыклым для чалавека разуменні, яны зусім не спяць, а хутчэй дрэмлюць. Ува сне ў іх практычна не зніжаюць сваёй актыўнасці органы пачуццяў (акрамя зроку), і каты працягваюць сачыць за сітуацыяй вакол.

=== Сістэма знакаў і самавыяўленне ў паводзінах ===
{{Listen
| filename = Meow.ogg
| title = Запіс кацінага мяўкання
| description =
| format=[[Ogg]]
}}
Свойскія каты выкарыстоўваюць шмат размаітых гукавых сігналаў для камунікавання, уключаючы некалькі розных відаў мяўкання, [[варкатанне]], шыпенне, завыванне, свіст, бурчанне і іншыя<ref name=Moelk>{{Cite journal
| volume = 57
| issue = 2
| pages = 184–205
| last = Moelk
| first = Mildred
| title = Vocalizing in the House-Cat; A Phonetic and Functional Study
| journal=The American Journal of Psychology
| date = 1944-04
| url = https://www.jstor.org/stable/1416947
| doi = 10.2307/1416947
| publisher=The American Journal of Psychology, Vol. 57, No. 2
}}</ref>.

У залежнасці ад значэння інтанацыя мяўкання змяняецца. Каты звычайна '''''мяўкаюць''''' для таго, каб прыцягнуць увагу чалавека (напрыклад, для таго, каб пакармілі ці пагулялі)<ref>{{cite web
 |url         = http://novosti-n.mk.ua/ukraine/read/?id=14780
 |title       = Кошки способны манипулировать инстинктами человека
 |access-date  = 2009-09-07
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDoshGO?url=http://novosti-n.mk.ua/ukraine/read/?id=14780
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. У [[Англія|Англіі]] мяўканне ката перадаюць як «''міу''», у [[Японія|Японіі]] — як «''[[ня]]''». Таксама мяўканне ката можа азначаць вітанне ці адчуванне хваробы. Некаторыя каты вельмі гаманкія, іншыя ж рэдка падаюць голас. Каты могуць надаваць свайму голасу каля сотні розных інтанацый (сабакі, да прыкладу, толькі каля дзесяці)<ref>{{cite web
 |url         = http://www.ourkitten.ru/poved/
 |title       = Особенности поведения
 |access-date  = 2009-09-07
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDqMXmJ?url=http://www.ourkitten.ru/poved/
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. Некаторыя вельмі рэзкія і непрыемныя для чалавечага слыху: асабліва ў часе баёў паміж катамі за самку ці ў часе спаравання. Разам з тым для зносін паміж сабой каты рэдка мяўкаюць, затое маюць зносіны праз сістэму знакаў, якая мае шырокі дыяпазон гукаў, рухаў цела, паглядаў.

Кацяняты пры нараджэнні выдаюць тонкі піск, прытым вядома, што звычайна кацяняты клічуць маці [[ультрагук|ультрагукавымі сігналамі]]<ref name="miau">{{cite web
 |url         = http://wavygold.ru/allarticles/onearticle/article/chto-znachit-mjau/
 |title       = Что значит "мяу"?
 |access-date  = 2009-09-07
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDqsO7w?url=http://wavygold.ru/allarticles/onearticle/article/chto-znachit-mjau/
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>. Некаторыя дарослыя каты, асабліва тыя, хто рэдка трэніруе свой голас, могуць таксама выдаваць піск замест мяўкання<ref name="miau" />.

Як і іншыя [[малыя каты]], свойскія каты могуць '''''варкатаць''''' (інакш кажучы, «курняўкаць» ці «муркаць») — гэта звычайна азначае, што жывёла задаволена. Каты часта варкочуць сярод суродзічаў: калі кот сустракае сваіх кацянят. Да нядаўніх пор высоўваліся розныя тэорыі пра тое, як варкочуць каты: біццё крыві аб [[аорта|аорту]], ваганні звязак пры ўдыху і выдыху ці ваганні ў саміх лёгкіх. Сёння лічыцца, што варкатанне — вынік рытмічных ваганняў у кацінай [[гартань|гартані]]. Каты могуць мяўкаць і варкатаць адначасна; зрэшты, гэта характэрна толькі для гаманкіх асобін. У дадатак да варкатання давольны кот можа напалову прыжмурыць [[вочы]]. Вядома, што каты могуць варкатаць для самазаспакаення. Часам варкатанне можа быць прыкметай хваробы ў ката, напрыклад пры хваробе сэрца, калі кот «расказвае» гаспадару пра сваю хваробу.

[[Файл:GAto.jpg|thumb|left|250px|Кот пагрозліва выгінае спіну і шыпіць.]]

У стане спалоху і агрэсіі каты могуць чмыхаць, шыпець ці ў рэдкіх выпадках выць. Пры гэтым жывёла звычайна выгінае спіну і хвост, узнімае дыбам поўсць і прыціскае вушы да галавы. Некаторыя каты і кошкі могуць выдаваць пагрозлівы рык, які нагадвае сабачы, што служыць прыкметай надзвычайнага гневу і раздражнення.

Каты таксама могуць выдаваць адрывістае «цвырканне» пры назіранні за здабычай або для выражэння зацікаўленасці да нечага пры стасунках з людзьмі. Часам гэты гук бывае звернуты да недасягальнай здабычы, і невядома, ці з’яўляецца ён гукам пагрозы, выразам прыкрасці ці спробай пераймаць птушыныя спевы. Аднак такія гукі характэрныя хутчэй для паўторна здзічэлых катоў, якія жывуць калоніямі. Такія гукі выдаюць, напрыклад, курыльскія бабтэйлы і анаталійскія каты, таму ім далі мянушку «цвыркуны»<ref>{{артыкул
|аўтар = Арушанян Заринэ Лоренцовна
|загаловак = Анатолийская кошка в свете доместикации
|выданне = Кошки.info
|месца = Москва
|год = 2009
|нумар = 2
|старонкі = 20-22
| access-date  = 2010-06-05}}</ref>. У некаторых навукова-папулярных відэа сцвярджаецца, што гэтыя гукі з’яўляюцца вынікам перабольшанага сківічнага рэфлексу (то-бок кот загадзя спрабуе рабіць рухі сківіцай, нібы здабыча ўжо ў ягонай пашчы)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nodhpX0s_NY&t=10m13s Дикий нрав кошек. Познавательное видео. 10:13-10:42]</ref>.

Хвост таксама важны выяўленчы сродак: спакойны загорнуты вакол цела ці высока падняты хвост азначае міралюбівы настрой. Кот можа падрыгваць кончыкам хваста ў выпадку ўзрушанасці ці зацікаўленасці. У стане злосці хвост ката пачынае біцца.

Калі кот лашчыцца, задаволены, ён можа рабіць па чарзе паступальныя рухі пярэднімі лапамі, выпускаючы і ўцягваючы кіпцюры. Гэты рух завецца «'''''малочная хада'''''» — такім рухам кацяняты стымулююць вылучэнне малака з матчыных саскоў. Часам «малочная хада» суправаджаецца выразным прыцмокваннем ката. Некаторыя каты здзяйсняюць «малочную хаду», калі іх лашчаць, іншыя могуць рабіць гэта самастойна, уткнуўшыся мордай у пухнатую рэч, але ў любым разе гэта значыць, што кот вельмі задаволены. У некаторых катоў можна справакаваць «малочную хаду» перайманнем з дапамогай уласных пальцаў кісці — калі кот у спрыяльным духу, ён можа адказаць узаемным рухам. «Малочная хада», зазвычай, суправаджаецца варкатаннем. Акрамя гэтага, калі кот спіць, выцягнуўшыся і раскінуўшы лапы, то пры пагладжванні многа якія каты выцягваюцца яшчэ мацней, выпускаючы пры гэтым кіпцюры і часам выдаючы гукі, падобныя на варкатанне. Аднак варкатанне само па сабе не заўсёды азначае, што кот задаволены<ref>{{cite web
 |url         = http://mau.ru/pub/talk/?p=mur03
 |title       = Что у кошки на уме?
 |author      = H. Непомнящий
 |access-date  = 2010-06-01
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDs1y7P?url=http://mau.ru/pub/talk/?p=mur03
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>.

=== Паляванне ===
Свойскіх катоў часта завуць дасканалымі [[Драпежніцтва|драпежнікамі]]. Гэты від вельмі лёгка прыстасоўваецца да зменлівага навакольнага асяроддзя і мае добры зрок, яны — умелыя паляўнічыя<ref>[http://www.environmentalgraffiti.com/animals/news-most-damaging-invasive-species-united-states Why Cats Are a Threat to Our Ecosystem] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100619200821/http://www.environmentalgraffiti.com/animals/news-most-damaging-invasive-species-united-states |date=19 чэрвеня 2010 }}<blockquote>Cats are a very adaptable species that have excellent eyesight and are skilled hunters. Their numbers and their natural hunting skills make them extremely damaging to the ecosystem.</blockquote></ref>. Як паказалі даследаванні, якімі былі ахоплены як каты, якія жывуць у доме, так і бадзяжныя, у сярэднім адзін кот на працягу аднаго года ловіць 57 дробных жывёл<ref>[http://www.abcbirds.org/abcprograms/policy/cats/materials/predation.pdf Domestic cat predation on birds and other wildlife] (pdf){{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|author=Robbie A. McDonald и др.|date=2003-05-27|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118839928/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|title=Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain|publisher=Mammal Review|access-date=2010-06-26|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDtmvNg?url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x/abstract|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>… Based on the proportion of cats bringing home at least one prey item and the back-transformed means, a British population of approximately 9 million cats was estimated to have brought home in the order of 92 (85-100) million prey items in the period of this survey, including 57 (52-63) million mammals, 27 (25-29) million birds and 5 (4-6) million reptiles and amphibians.</blockquote></ref>. Дагэтуль каты лічацца лепшым сродкам барацьбы з грызунамі, пра што сведчыць гісторыя знакамітага брытанскага ката [[Хамфры (кот)|Хамфры]], які афіцыйна быў на службе пры рэзідэнцыі прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі. На [[пацук]]оў каты палююць рэдка. Шэрыя пацукі, якія прыйшлі ў Еўропу з Азіі, адрозніваюцца буйным памерам, агрэсіўнасцю і спрытам, таму большасць катоў іх баіцца<ref>{{cite web| author      =Ксения Лисун| date      =2008-01-08| url      =http://www.pressa.irk.ru/number1/2008/01/012001.html| title      =Хитра, вынослива, способна на многое| publisher      ="Номер один"| access-date      =2010-06-26| lang      =ru| archive-url      =https://www.webcitation.org/6OAoib2vx?url=http://baikalpress.ru/number1/2008/01/012001.html| archive-date      =2014-03-18}}</ref>. Тым не менш, ёсць каты — прызнаныя пацукаловы<ref>{{кніга
 |аўтар         = Сетон-Томпсон, Эрнест
 |загаловак      = Королевская Аналостанка
 |выдавецтва  = Амфора
 |год           = 2010
 |старонак       = 96
 |isbn          =  978-5-367-01564-5 
}}</ref>.

У адрозненне ад ільвоў, якія жывуць і палююць у [[прайд]]ах, каты палююць адны і ніколі не палююць групамі, з выняткам паляўнічых гульняў кацянят і кошкі-маці. У адрозненне ад сабак і [[воўк|ваўкоў]], якім трэба падтрымліваць моцны пах свайго цела, каб паляваць разам, каты ўвесь час вылізваюць сваю поўсць для таго, каб не спудзіць сваім пахам здабычу. Кожны кот кантралюе сваю тэрыторыю<ref>{{cite web
 |url         = http://petland.org.ua/mode-article/pge-379.html
 |title       = Кошачья иерархия
 |access-date  = 2010-06-27
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDubeSE?url=http://petland.org.ua/mode-article/pge-379.html
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>: актыўныя самцы заваёўваюць вялікую тэрыторыю. На вёсцы пад кантролем жывёлы знаходзіцца ўвесь гаспадарскі двор. Тым не менш заўсёды існуе «нейтральная тэрыторыя», на якой каты могуць сустрэцца без канфлікту і агрэсіі. Аднак з кантраляванай тэрыторыі кот наважна праганяе прыхадняў, пры гэтым сваю тэрыторыю бароняць не толькі самцы, але і самкі. Галодны кот адразу кідаецца на забітую здабычу і з’ядае яе; або кот гуляе са здабычай, перад тым, як з’есці: падкідвае яе, ловіць, суправаджаючы «рытуал» скокамі. Кот звычайна есць здабычу ў хованцы: дробных жывёл есць са скурай і поўсцю, буйных птушак спачатку абскубае, выплёўваючы пёры, што засядаюць у роце<ref>{{cite web
 |url        = http://www.dsxsphinx.com/domashnyaya-koshka/
 |title      = Домашняя кошка
 |access-date = 2010-06-27
 |lang       = ru
 |url-status   = unknown-host
}}{{Недаступная спасылка}}</ref>.

Усяго ў лік ахвяр катоў уваходзіць каля тысячы розных відаў, тым часам як вялікія каты ([[леў|львы]], тыгры і г.д.) палююць толькі на буйных сысуноў. Вынятак складае [[леапард]], які часта палюе на [[Зайцавыя|зайцоў]] і нават дробных грызуноў. Тактычныя прыёмы падчас палявання ў катоў такія самыя, як у [[тыгр]]аў і [[леапард]]аў: кот цікуе ахвяру і атакуе раптоўным скокам, імкнецца папасці доўгімі ікламі ў шыю, наносе смяротны ўдар па [[шыйныя пазванкі|шыйных пазванках]], ці, пашкоджвае [[дыхальнае горла]], выклікаючы [[асфіксія|асфіксію]]. Акрамя таго, каты ўмеюць пярэднімі лапамі лавіць рыбу ў праточнай вадзе. Калі ўсё ўдала, каты (і нават маленькія кацяняты, якія бачаць рыбу ўпершыню ў жыцці) кусаюць рыбу за галаву і ядуць пасля таго, як яна перастае біцца<ref>{{cite web
 |url         = http://pets.to-var.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=7&Itemid=14
 |title       = Повадки кошек
 |access-date  = 2010-06-27
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDwZJTx?url=http://pets.to-var.com/index.php?option=com_content
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>.

{|class="graytable" style="text-align:center"
  
 |width="25%"|[[Файл:chat-affut.JPG|center|200px]]
 |width="25%"|[[Файл:Ocicat-woodpecker.jpg|center|150px]]
 |width="25%"|[[Файл:Cat and mouse.jpg|center|150px]]
 |width="25%"|[[Файл:Kot po polowaniu (Aw58).JPG|center|200px]]
 |-
 |Кот у засадзе
 |Кот злавіў [[Дзятлы|дзятла]]
 |Кот злавіў [[Мышы|мыш]]
 |Кот пасля палявання
 |}

=== Гульня ===
У хатніх умовах каты любяць гуляць з невялікімі прадметамі: мячыкамі, палачкамі, скамечанай паперай, адмысловымі цацкамі. Нярэдка катоў вабяць падвешаныя прадметы, бо яны рухаюцца ў паветры, чым імітуецца паляванне ката на птушак. Асабліва схільныя да гульняў кацяняты, у якіх ужо ёсць паляўнічыя інстынкты, але яшчэ няма навыкаў палявання і дакладнай каардынацыі рухаў. Свойскія каты гуляюць у любым узросце, але кацяняты бываюць значна больш гуллівымі за вялікіх катоў, і могуць гуляць з любым прадметам: са званочкам, з шарыкам, што коціцца па падлозе, аборкай, тэлефонным провадам, нават са сваім хвастом і г.д. Любоў катоў да гульняў тлумачыцца з’явай [[неатэнія|неатэніі]] (дзяціннасці), што абумоўлена самім працэсам прыручэння ката. На найранейшых стадыях прыручэння чалавек адбіраў жывёл з прыкметамі неатэніі, калі ювенільныя (інфантыльныя) характарыстыкі пераважаюць над сталымі, у прыватнасці ў паводзінах, што спрыяе залежнасці ад чалавека<ref>[http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405  Арушанян З. Л., «''Большая покорность и неотения''», «И создал Бог кошку…» (часть 3)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120304172416/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405 |date=4 сакавіка 2012 }}</ref>.

=== Стасункі з іншымі жывёламі ===
[[Файл:Black white cats.jpg|thumb|left|200px|Прыклад сацыяльных паводзін.]]

Каты, якія жывуць у доме, могуць мірна суіснаваць як з іншымі катамі, так і з іншай свойскай жывёлай і жывёламі-кампаньёнамі, якія ў прыродзе з’яўляюцца іх ахвярамі. Так, калі да кацяняці ва ўзросце некалькіх тыдняў прынесці мыш, яны могуць на доўгі час захоўваць сяброўскія адносіны, аднак заўсёды існуе небяспека, што ў часе сумесных гульняў можа спрацаваць паляўнічы інстынкт<ref>{{кніга
 |аўтар      = Gary M. Landsberg, Wayne L. Hunthausen, Lowell J. Ackerman
 |загаловак  = Handbook of behavior problems of the dog and cat
 |спасылка   = https://books.google.com/books?id=dXJRpmUG9aEC&pg=PA49&dq=Others+maintain+social+relationships+with+people+or+other+family+pets+throughout+life.+Approximately+15%25+of+cats+seem+resistant+to+socialization+with+humans.+Most+cats+adapt+well+to+sharing+a+home+or+apartment+with+people,+other+cats,&hl=en&ei=UbMCTamnEo6cOoPgtKYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA#v=onepage&q=Others%20maintain%20social%20relationships%20with%20people%20or%20other%20family%20pets%20throughout%20life.%20Approximately%2015%25%20of%20cats%20seem%20resistant%20to%20socialization%20with%20humans.%20Most%20cats%20adapt%20well%20to%20sharing%20a%20home%20or%20apartment%20with%20people%2C%20other%20cats%2C&f=false
 |выдавецтва = Elsevier Health Sciences
 |год        = 2003
 |том        = 1
 |старонак   = 554
 |старонкі   = 49
 |isbn       = 0702027103, 9780702027109
}}{{Недаступная спасылка}}<blockquote>Some cats are independent, with little desire for contact with humans and other cats. Others maintain social relationships with people or other family pets throughout life. Approximately 15 % of cats seem resistant to socialization with humans. Most cats adapt well to sharing a home or apartment with people, other cats, and other pets.</blockquote></ref>. Вельмі рэдка куры на вясковым двары робяцца іх ахвярамі, калі куратнік і двор уваходзяць у тэрыторыю ката, бо ён ахоўвае гэту тэрыторыю ад іншых катоў і дробных драпежнікаў.

Цяжкія стасункі катоў і прыручаных сабак абумоўлены паляўнічымі інстынктамі: кожны сабака бачыць у каце, калі той уцякае, аб’ект пераследу і гоніць яго, пакуль не нагоніць ці кот не ўцячэ, часцей залезшы на недаступны прадмет. Вартаўнічыя і ваенныя сабакі часта забіваюць катоў; забіваюць катоў і бадзяжныя сабакі, але прычына гэтага застаецца невядомай — бадзяжныя сабакі забіваюць катоў нават без патрэбы ў ежы<ref>{{cite web|url=http://www.animalsprotectiontribune.ru/VetPat1.html|title=Статья: «Собаки как доминирующие хищники в экосистемах городов», авторы: Е.А Ильинский, С.О. Ильинская|language={{ru icon}}|publisher=Animalsprotectiontribune.ru|access-date=2009-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDx7klB?url=http://www.animalsprotectiontribune.ru/VetPat1.html|archive-date=2012-05-19}}</ref>.

Свойскія каты, як і любыя [[Інтрадукаваны выгляд|інтрадукаваныя]] драпежнікі, могуць нанесці сур’ёзную шкоду эндэмічным [[экасістэма]]м, асабліва калі каты былі інтрадукаваны (завезены) адносна нядаўна, і іншыя віды яшчэ не прыстасаваліся да іх. Паводле аспрэчанай<ref>Galbreath, Ross & Brown, Derek (2004): The tale of the lighthouse-keeper’s cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli). Notornis 51(4): 193—200</ref><ref>Medway, David G. (2004): The land bird fauna of Stephens Island, New Zealand in the early 1890s, and the cause of its demise. Notornis 51(4): 201—211.</ref> у наш час легенды, у [[1894]] годзе кот наглядчыка маяка на [[Стывенс (востраў, Новая Зеландыя)|востраве Стывенс]] ля берагоў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] адзін знішчыў усю папуляцыю нелятучага [[Стэфенскі хмызняковы крапіўнік|стэфенскага хмызняковага крапіўніка]]<ref>{{cite web
 |url         = http://www.notornis.org.nz/abstract.php?volume_issue=n51_4&first_page=193
 |title       = The tale of the lighthouse-keeper's cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli)
 |author      = R. Galbreath, D. Brown
 |date        = 2004
 |publisher   = Notornis
 |access-date  = 2010-12-10
 |lang        = en
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20081016025607/http://www.notornis.org.nz/abstract.php?volume_issue=n51_4&first_page=193
 |archive-date = 16 кастрычніка 2008
 |url-status     = dead}}</ref>.

Для змяншэння шкоды ад свойскіх катоў-паляўнічых выкарыстоўваецца [[Званочак для ката|званочак]] на нашыйнік.

=== Стасункі з чалавекам ===

[[Файл:Jean-Baptiste Perronneau - Magdaleine Pinceloup de la Grange, née de Parseval.jpg|thumb|right|180px|«''Вялікая Прынцэса Магдалена''» (з катом пароды [[Шартроз (кот)|шартроз]])<ref>Карціна [[Жан-Батыст Перона|Жана-Батыста Перона]] (1715—1783).</ref>]]

З’яўляючыся адной з самых папулярных [[Жывёлы-кампаньёны|жывёл-кампаньёнаў]], кот знаходзіцца ў пастаянных дачыненнях з чалавекам, які ўплывае на паводзіны ката. Але нягледзячы на гэта, каты ўспрымаюць навакольны свет інтуітыўна і любяць рабіць усё па-свойму<ref>{{cite web
 |date        = 2009-07-03
 |url         = http://www.enotalone.com/article/19743.html
 |title       = Dogs Are Smarter Than Cats - Study
 |publisher   = eNotAlone.com
 |access-date  = 2010-05-31
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mDyTbzt?url=http://www.enotalone.com/parenting/19743.html
 |archive-date = 2012-05-19
}}<blockquote>Hogben said that in spite of the fact that humans have had a huge impact on the behavior of cats, it is still not easy to understand them or how they percieve the world around them. Cats are very intuitive animals and like to do things their own way.</blockquote>
</ref>.

Як і некаторыя іншыя [[свойская жывёла|свойскія жывёлы]], каты і людзі маюць [[мутуалізм|мутуалістычныя]] дачыненні. Нягледзячы на тое, што каты даўно жывуць поруч з чалавекам, ступень іх прыручэння з’яўляецца прадметам спрэчкі. Спачатку дзікая жывёла знайшла адносна бяспечнае існаванне ў чалавечым селішчы ў абмен на тое, што кот знішчаў [[пацук]]оў і мышэй у збожжасховішчах. У адрозненне ад сабак, якія таксама могуць знішчаць грызуноў, кату не трэба гародніна, садавіна і іншая раслінная ежа. У сельскай мясцовасці некаторыя каты могуць нават выступаць у ролі [[пастух]]оў.

Часта людзі трымаюць катоў у хаце і часам клапоцяцца пра іх, як пра маленькіх дзяцей. Да людзей каты лёгка прывязваюцца<ref>[http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=131 Одомашнивание]{{Недаступная спасылка}} {{v|5|9|2009}}</ref>. Калі кот вельмі прывязаны да свайго гаспадара, ён можа пераняць некаторыя чалавечыя звычкі: лажыцца пад коўдру ў пасцель да гаспадара і т.п. Некаторыя каты могуць нават імітаваць інтанацыі чалавечага голасу; гэтымі гукамі яны могуць апавяшчаць гаспадара пра свае патрэбы. Многія ўладальнікі катоў адрозніваюцца фанатычнай прыхільнасцю да сваіх гадаванцаў, як ёсць і каты, бязмежна прывязаныя да гаспадара.

Каты могуць выяўляць пачуцці і эмоцыі праз [[міміка|міміку]] і пагляд<ref name="andr">{{cite web
 |author      = Владимир Андреев
 |date        = 1989 г.
 |url         = http://murlika.by.ru/behavior/behavior.htm
 |title       = Занимательные, полезные и поучительные сведения по анатомии, физиологии и психологии
 |publisher   = Издательство "Пламя" Нижний Новгород
 |access-date  = 2010-06-22
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20040606091945/http://murlika.by.ru/behavior/behavior.htm
 |archive-date = 6 чэрвеня 2004
 |url-status     = dead}}</ref>. Методык апазнання падобных мімічных значэнняў яшчэ няма. Зазвычай, каты горш, чым сабакі, паддаюцца дрэсуры, аднак многія аматары катоў вучаць сваіх гадунцоў розным штукам, напрыклад, скокам па камандзе. Каты часта выступаюць у [[цырк]]у.

З-за малых памераў, у большасці выпадкаў, каты не ўяўляюць небяспекі для чалавека, за выняткам [[алергія|алергіі]] ці інфекцыі (часам [[шаленства]]), якая трапляе праз разадраную скуру ці са слінай пры ўкусах. З небяспечных для чалавека інфекцый можна назваць [[таксаплазмоз]], якім кот можа заразіцца ад мышэй і пацукоў.

[[Алергія]] на ферменты, што змяшчаюцца ў кацінай сліне, найчасцейшая прычына, па якой людзі не могуць трымаць катоў. Для зніжэння эфекту ад уплыву кацінай сліны ветэрынары рэкамендуюць штодня вычэсваць ката і купаць раз на шэсць тыдняў<ref>{{cite web| url        =http://www.catcaresociety.org/allergies.html| title        =Allergies to Cats| date        =2000-2010| publisher        =Cat Care Society| access-date        =2010-10-09| lang        =англ.| archive-url        =https://www.webcitation.org/60ulKwnBz?url=http://www.catcaresociety.org/allergies.html| archive-date        =2011-08-13}}<blockquote>The cat should be combed/brushed daily to control shedding. A coat conditioner should be added to its food to help prevent dry skin and reduce shedding. Coat conditioners can be purchased from pet supply stores or your veterinarian. Bathe your cat about every six weeks. Use a veterinarian-approved shampoo and rinse the cat very well. Towel off the excess water when the pet is in the tub or sink.</blockquote></ref>. Таксама дапамагаюць частае прыбіранне ў доме і ўстаноўка паветраачышчальніка<ref>{{cite web| url        =http://www.catcaresociety.org/allergies.html| title        =Allergies to Cats| date        =2000-2010| publisher        =Cat Care Society| access-date        =2010-10-09| lang        =англ.| archive-url        =https://www.webcitation.org/60ulKwnBz?url=http://www.catcaresociety.org/allergies.html| archive-date        =2011-08-13}}<blockquote>If possible, invest in '''a large commercial-size air purifier''' because room-size units are usually not adequate. An air purifier cleans the air of animal dander, dust, molds, fur, and other air-borne irritants. Clean up the dander that has accumulated all over the house by '''vacuuming''' thoroughly. Damp wipe all counters and furniture. Thoroughly wash all bedspreads, sheets, throw rugs and slip covers, etc. It may take several house cleanings to allergize the home. If this is not accomplished, your family and your pet will simply be picking up loose dander from the house even after the pet has been allergized. '''The more washable surfaces in the home, the better''', e.g. wood or linoleum floors, furniture with simple lines and Venetian blinds that wipe clean are better than carpets, upholstered and ornate furniture, and draperies that collect dust.</blockquote></ref>.

Пры гульні з чалавекам добра выхаваныя каты звычайна ўцягваюць [[кіпцюр]]ы і дакранаюцца да чалавека толькі падушачкамі лап, аднак часам пры гульні кот можа ненаўмысна выпусціць кіпцюры і нанесці пашкоджанне скуры чалавека. Драпіны ад кіпцюроў могуць лёгка [[Інфекцыя|запаліцца]], асабліва калі каты маюць доступ на вуліцу, і ў асобных выпадках прывесці да так званай [[Ліхаманка ад каціных драпін|хваробы каціных драпін]] ([[Ліхаманка ад каціных драпін|якасны лімфарэтыкулёз]])<ref>[http://www.medkurs.ru/sickness_catalog/infectious/scratch/3291.html Болезнь кошачьей царапины (доброкачественный лимфоретикулёз, фелиноз)] {{v|19|02|2011}}</ref>. Таму нанесеныя катом драпіны патрабуюць неадкладнай апрацоўкі дэзінфектарам.

== Генетыка ката ==
Свойскі кот і яго найбліжэйшы дзікі продак з’яўляюцца дыплоіднымі арганізмамі і маюць 38 [[Храмасома|храмасом]]<ref>{{cite journal |author=Nie W, Wang J, O'Brien PC |title=The genome phylogeny of domestic cat, red panda and five mustelid species revealed by comparative chromosome painting and G-banding |journal=Chromosome Res. |volume=10 |issue=3 |pages=209–22 |year=2002 |pmid=12067210 |doi=10.1023/A:1015292005631 |first1=W |first2=J |first3=PC |first4=B |first5=T |first6=MA |first7=F |issn=0967-3849}}</ref> і каля 20 000 [[ген]]аў<ref>{{cite journal |author=Pontius JU, Mullikin JC, Smith DR |title=Initial sequence and comparative analysis of the cat genome |journal=Genome Res. |volume=17 |issue=11 |pages=1675–89 |date=November 2007  |pmid=17975172 |pmc=2045150 |doi=10.1101/gr.6380007 |first1=JU |first2=JC |first3=DR |first4=Team |first5=K |first6=S |first7=M |first8=J |first9=R |first11=N |last12=Schäffer |first12=AA |last13=Agarwala |first13=R |last14=Narfström |first14=K |last15=Murphy |first15=WJ |last16=Giger |first16=U |last17=Roca |first17=AL |last18=Antunes |first18=A |last19=Menotti-Raymond |first19=M |last20=Yuhki |first20=N |last21=Pecon-Slattery |first21=J |last22=Johnson |first22=WE |last23=Bourque |first23=G |last24=Tesler |first24=G |last25=Nisc Comparative Sequencing |first25=Program |last26=O'brien |first26=SJ |issn=1088-9051 |url=http://www.genome.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17975172 |format=Free full text}}</ref>. У катоў было выяўлена 250 спадчынных генетычных расстройстваў, многа з якіх падобны з чалавечымі<ref>{{cite journal |author=O'Brien SJ, Johnson W, Driscoll C, Pontius J, Pecon-Slattery J, Menotti-Raymond M |title=State of cat genomics |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2008-06_24_6/page/268 |journal=Trends Genet. |volume=24 |issue=6 |pages=268–79 |date=June 2008  |pmid=18471926 |doi=10.1016/j.tig.2008.03.004 |first1=SJ |first2=W |first3=C |first4=J |first5=J |first6=M |issn=0168-9525}}</ref>. Высокі ровень падабенства ў [[метабалізм]]е [[Сысуны|сысуноў]] дазваляе дыягнаставаць гэтыя спадчынныя хваробы катоў генетычнымі тэстамі, якія былі спачатку атрыманы для дыягнаставання спадчынных хвароб чалавека, а таксама выкарыстаць катоў у даследаваннях чалавечых хвароб<ref>{{cite journal |author=Sewell AC, Haskins ME, Giger U |title=Inherited metabolic disease in companion animals: searching for nature's mistakes |url=https://archive.org/details/sim_veterinary-journal_2007-09_174_2/page/252 |journal=Vet. J. |volume=174 |issue=2 |pages=252–9 |date=September 2007  |pmid=17085062 |doi=10.1016/j.tvjl.2006.08.017 |first1=AC |first2=ME |first3=U |issn=1090-0233}}</ref>.

Найболей вывучанымі з’яўляюцца гены [[Афарбоўкі катоў|афарбоўкі поўсці катоў]]. [[Дамінантнасць|Кадамінантны ген]], што вызначае чырвонае і чорнае фарбаванне ў катоў, знаходзіцца ў жаночай [[Палавыя храмасомы|палавой храмасоме]] X, таму каты чырвонай афарбоўкі (XX) сустракаюцца радзей, чым коткі чырвонай афарбоўкі (XY), а чарапахавай (чырвона-чорнай ці крэмава-блакітнай) афарбоўкі бываюць толькі коткі, але не каты (дагэтуль было апісана некалькі выпадкаў трохкаляровых катоў, чарапахавая афарбоўка якіх была абумоўлена наборам палавых храмасом ХХУ)<ref name=autogenerated1>[http://www.nekosamurai.jp/samurai/A_precious_cat_e.html Samurai — Scottish Fold] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120213175554/http://www.nekosamurai.jp/samurai/A_precious_cat_e.html |date=13 лютага 2012 }}{{ref-en}}</ref>.

=== Афарбоўкі свойскіх катоў ===

{{асноўны артыкул|Афарбоўкі катоў}}

Паняцце «афарбоўка поўсці ката» яднае як сам колер поўсці жывёлы, так і «малюнак» з палос ці плям. У пярэстых катоў, на шэрсным покрыве якіх знаходзяцца неафарбаваныя плямы белага колеру, адрозніваюць і суадносіны размяшчэння белых і каляровых плям. Таксама паняцце афарбоўкі апісвае ступень афарбаванасці кожнага асобнага воласа поўсці ката. Акрамя таго вылучаюцца каты з рознымі формамі альбінізму, што адлюстроўваецца на афарбаванасці шэрснага покрыва і таксама ахапляецца паняццем афарбоўкі.

Афарбоўка ката вызначаецца наборам генаў, ад якіх залежыць колькасць і тып [[меланін]]у ў поўсці<ref name="genetika_cveta">{{cite web|url=http://www.satpro.ru/homes/clorgen.html|title=Генетика окрасов кошек|author=Orca Starbuck и David Thomas.|lang=ru|access-date=2010-05-26|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDz61E8?url=http://www.satpro.ru/homes/clorgen.html|archive-date=2012-05-19}}</ref>.

Па афарбоўцы каты дзеляцца на:<ref name="okras_koshki">{{cite web|url=http://www.satpro.ru/homes/colors.html|title=Окрасы кошек|lang=ru|author=Orca Starbuck и David Thomas.|access-date=2010-05-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6OAom2r0G?url=http://www.satpro.ru/homes/colors.html|archive-date=2014-03-18}}</ref>:

* '''Табі''' — напамінае афарбоўку дзікіх катоў. Сустракаецца ў выглядзе вузкіх палос, дробных плям па ўсім целе ці асаблівага малюнку. Сярод гэтай групы афарбовак катоў вылучаюць: абісінскі табі, табі-макрэль (ён жа тыгровы), плямісты табі і мармуровы (класічны) табі афарбоўкі.
* '''Аднаколерная''' ці інакш '''суцэльная''' афарбоўка, калі колер поўсці аднолькавы па ўсім целе ката.
* '''Дымчастая''' афарбоўка, калі афарбаваныя толькі кончыкі валасоў поўсці. Афарбоўка ката называецца шыншылавай, калі ў яго афарбавана 1/8 воласа.
* '''Каларпойнт'''<ref name="kolor-point">[http://home-animal.org.ua/22-kolor-point.html Порода «Колорпойнт»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180220100835/http://home-animal.org.ua/22-kolor-point.html |date=20 лютага 2018 }}</ref> (ці {{lang-en|colour}} — колер і {{lang-en2|point}} — пляма) ці інакш акрамеланічныя афарбоўкі. Для гэтай групы афарбовак характэрныя слаба афарбаванае, светлае (ад белага да крэмавага) цела і цямнейшыя лапы, хвост, морда і вушы. Для сіямскай афарбоўкі характэрныя ярка блакітныя, кобальтавага колеру вочы, а ў катоў бурманскай афарбоўкі вочы жоўтага колеру.
* '''Двуколерныя''' — на шэрсным покрыве па ўсім целе на белым фоне знаходзяцца афарбаваныя плямы без пэўных суадносін.
* '''[[Рыска]]''' — кот размаляваны спалучэннямі чорнага, белага і рудага (крэмавага) колераў. Такія каты, зазвычай, заўсёды з’яўляюцца самкамі<ref name="chrephi">[http://www.messybeast.com/tricolours.htm Черепаховые и трёхцветные кошки.]{{ref-en}}</ref>, бо гэта афарбоўка з’яўляецца вынікам [[Дамінантнасць|няпоўнага дамінавання]] [[Успадкоўванне, сашчэпленае з полам|сашчэпленага з полам гена]] ў генатыпе самак. Наяўнасць такой афарбоўкі ў ката-самца сведчыць пра генетычныя парушэнні. Таксама лічыцца, што такія каты бясплодныя. На сённяшні дзень вядомы адзін кот, ад якога нарадзілася кацяня. Аднак пры медычным абследаванні ў ката была выяўлена {{нп3|тэратазоаспермія||en|Teratospermia}}, якая з’яўляецца прычынай [[бясплоднасць|бясплоднасці]]<ref name=autogenerated1 />.

==== Белая афарбоўка ў катоў і глухата ====
{{main|Глухата белых катоў}}
 
[[Файл:Manx Dante blue eyes.jpg|left|thumb|200px|Цалкам белы блакітнавокі кот.]]

Сярод катоў цалкам белай афарбоўкі сустракаюцца каты з блакітнымі вачамі ці [[Гетэрахрамія|разнавокія]] каты. Прычына гэтага ў наяўнасці ў [[генатып]]е ката дамінантнага эпістатычнага [[ген]]а '''W'''. Такія каты з імавернасцю 40 % нараджаюцца [[Парушэнне слыху|глухімі]]. Гэта тлумачыцца тым, што пад уплывам гена дамінантнага эпістатычнай афарбоўкі '''W''' у цалкам белых катоў адбываецца дэгенерацыя [[Улітка|ўліткі ўнутранага вуха]]<ref>{{cite web| url        =http://www.cfainc.org/breeds/profiles/articles/turkish-van.html| title        =Breed Article: Turkish Van| author        =Diane Marcus| publisher        =CFA| access-date        =2010-10-09| lang        =en| archive-url        =https://www.webcitation.org/60ulKU0Wp?url=http://www.cfa.org/404redirect.html| archive-date        =2011-08-13}}</ref>. Глухата можа быць на абодва вухі (тады кот будзе цалкам глухім) ці можа быць аднабаковай (тады кот будзе чуць). Каля 5 % усіх катоў маюць белую афарбоўку, сярод цалкам белых неблакітнавокіх катоў 17—22 % нараджаюцца глухімі. Сярод цалкам белых катоў колькасць глухіх катоў узрастае да 40 %, калі ў ката адно вока блакітнае, і да 65-85 %, калі ў цалкам белага ката абодва вокі блакітныя. Некаторыя белыя каты глухія толькі на адно вуха, пры тым, што глухата ў цалкам белага ката бывае з боку блакітнага вока<ref name="elizabeth">{{cite web| author        =Feline Health Center| url        =http://www.vet.cornell.edu/fhc/| title        =Ask Elizabeth| publisher        =Cornell University Feline Health Center| access-date        =2010-05-26| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mE0S6F2?url=http://www.vet.cornell.edu/fhc/| archive-date        =2012-05-19}}</ref>. Глухія каты нармальна жывуць у хатніх умовах, і нават могуць мець нармальнае патомства, аднак у дзікай папуляцыі або на вуліцы такія жывёлы рэдка выжываюць. У аматарскай феліналогіі глухата лічыцца заганай, таму глухія каты выключаюцца з праграм развядзення. Часам белая афарбоўка з’яўляецца вызначальнай прыкметай пароды. Напрыклад, да [[1978]] года феліналагічныя арганізацыі не прызнавалі паўнавартаснымі прадстаўнікамі пароды [[турэцкая ангора]] катоў нябелай афарбоўкі.

== Пароды свойскіх катоў ==
{{Main|Пароды катоў}}

[[Пароды катоў|Пародзістымі]] лічацца каты, якія валодаюць пэўнымі рысамі ці ўласцівасцямі адной з зарэгістраваных [[парода (заалогія)|парод]], якая прызнаецца адной з феліналагічных арганізацый. Розныя феліналагічныя арганізацыі прызнаюць розную колькасць парод катоў. Так, Livre Officiel des Origines Félines прызнае 74 пароды катоў, The Governing Council of the Cat Fancy — 35, Cat Fanciers’ Association — 50, The Cat Association — 63, World Cat Federation — 62, а Fédération Internationale Féline — 42. Кожная феліналагічная арганізацыя мае сваё ўяўленне пра прызнаную ёю пароду, што замацавана ў адмысловым апісанні, якое завецца [[стандарт]]ам пароды. Зазвычай, у ката ёсць [[радавод]], выдадзены феліналагічным клубам, які пацвярджае прыналежнасць жывёлы да нейкай пэўнай пароды і яе адпаведнасць стандарту пароды. Сярод агульнага ліку катоў — менш за адзін адсотак пародзістых, яны могуць браць удзел у выстаўках катоў — паказах-спаборніцтвах па выстаўных класах. Беспародныя каты таксама могуць браць удзел у выстаўках, але па класе хатніх улюбёнцаў. Забараняюцца спалучэнні катоў адной пароды з катамі іншай пароды (аўткросы), з выняткам тых парод, працэс утварэння якіх яшчэ не завершаны.

Разнастайнасць парод свойскага ката — вынік шматгадовай [[селекцыя|селекцыі]] і, у меншай ступені, выпадковых генетычных [[мутацыя|мутацый]]. Напрыклад, [[экзатычны кот]] на пачатковых этапах фарміравання пароды быў створаны ў выніку скрыжавання даўгашэрснай [[персідскі кот|персідскай]] і [[Брытанскі караткашэрсны кот|брытанскай кароткашэрснай]] пароды, а такія пароды, як бясхвосты [[мэнкс]] або каратканогі [[манчкін (парода катоў)|манчкін]], з’яўляюцца вынікам генетычных мутацый. Пароды так званых «голых катоў», такіх як [[канадскі сфінкс]], [[данскі сфінкс]], [[петэрболд]], таксама з’явіліся ў выніку генетычных мутацый, замацаваных гадамі селекцыі. Па статыстыцы, бясшэрсныя кацяняты нараджаюцца адзін раз у некалькі гадоў. Напрыклад, сучасная папуляцыя канадскіх сфінксаў паходзіць ад кацянят беспрытульнай кошкі, якія з’явіліся ў [[1976]] г. [[Данскі сфінкс]] бярэ пачатак ад кошкі Варвары, знойдзенай на вуліцы ў Растове-на-Доне<ref>[http://www.sphinxes.ru/ Донской сфинкс: история породы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100208231435/http://www.sphinxes.ru/ |date=8 лютага 2010 }} {{v|26|11|2009}}</ref>. У адрозненне ад канадскага сфінкса, механізм унаследавання бясшэрснасці ў данскога сфінкса дамінантны. Пры стварэнні бясшэрснай [[Украінская ляўконія|украінскай ляўконіі]] выкарыстоўваліся каты наступных парод: данскі сфінкс, петэрболд, арыентальная, скоціш-фолд, персідская. Некаторыя пароды катоў, такія як [[Тайская (парода катоў)|тайская]] ці [[Турэцкая ангора|ангорская]], лічацца натуральнымі ці першабытнымі пародамі свойскага ката, бо былі выведзены на аснове катоў ізаляваных папуляцый з раёнаў іх паходжання.

Ёсць таксама пароды катоў, якія характарызуюцца пэўнай мутацыяй генаў. Так, напрыклад, для парод [[дэван рэкс]], [[корніш рэкс]] і [[селкірк рэкс]] характэрна кучаравая поўсць, для парод [[мэнкс]], [[японскі бабтэйл]], [[курыльскі бабтэйл]] і [[карэльскі бабтэйл]] — кароткі хвост у форме пампона. [[Шатландскі віславухі кот]] мае вушы, загнутыя к пераду і ўніз. А [[амерыканскі кёрл]] адрозніваецца тым, што ў яго вушы загнуты к заду.

Некаторыя [[Гібрыдызацыя (біялогія)|гібрыдныя]] пароды (як [[Бенгальскі кот (свойскі)|бенгальскі кот]] ці [[хаусі]]), якія з’яўляюцца [[Гібрыд (біялогія)|гібрыдамі]] свойскага і дробных дзікіх катоў, з’явіліся ў выніку спаравання свойскага ката з асобінай аднаго з дзікіх відаў. Гібрыды свойскага ката адрозніваюцца тым, што каты, якія з’яўляюцца гібрыдамі першых 3-5 пакаленняў, не маюць нашчадкаў. Парода бенгальскі кот выведзена шляхам скрыжавання дзікага [[Бенгальскі кот|бенгальскага ката]] і свойскага. Парода свойскіх катоў [[Савана (кот)|савана]] з’яўляецца вынікам скрыжавання [[сервал]]а і свойскага ката.

{|class="graytable" style="text-align:center"
  
 |width="33%"|[[Файл:Crystal Palace cat show.jpg|center|250px]]
 |width="33%"|[[Файл:Judging American Curl.jpg|center|150px]]
 |width="33%"|[[Файл:Katzenausstellung.jpg|center|250px]]
 |-
 |Выстаўка катоў у [[Крыштальны палац|Крыштальным палацы]], [[Лондан]], [[1903]] г.
 |Судзейства на выстаўцы катоў (Амерыканскі кёрл)
  |Выстаўка катоў, 2007 г.
 |}

=== Феліналагічныя арганізацыі ===
Асноўнымі феліналагічнымі арганізацыямі, што складаюць спісы парод катоў, праводзяць міжнародныя выстаўкі і займаюцца вывядзеннем новых парод, з’яўляюцца:
{| cellspacing="5" cellpadding="7" style="background-color:transparent; width:100%;"
|- style="vertical-align:top;"
| style="width:50%; text-align:left;" |
* FIFe (''[[FIFe|Міжнародная федэрацыя катоў]]'');
* CFA (''[[Асацыяцыя аматараў катоў]]'');
* ICU (''[[International Cat Union]]'');
* TICA (''[[Міжнародная каціная асацыяцыя]]'');
| style="width:50%; text-align:left;" |
* WCF (''[[Сусветная федэрацыя катоў]]'');
* МФА (''[[Міжнародная Феліналагічная Асацыяцыя]]'');
* WACC (''[[World Association of Cat Clubs]]'').
|}

== Асяроддзе жыцця ==
[[Файл:India the Cat Listens to a Piano.jpg|thumb|200px|left|Котка па мянушцы [[Індыя (котка)|Індыя]] слухае ігру на раялі ва ўнутраных пакоях [[Белы дом|Белага дома]].]]

Асяроддзем жыцця ката, як свойскай жывёлы, з’яўляецца жыллё чалавека. У залежнасці ад умоў утрымання, абраных для ката гаспадаром, каты падзяляюцца на тых, якія ніколі не пакідаюць жыллё чалавека, і тых, якія маюць доступ за межы дома.

У паўночных шыротах свойскія каты любяць спаць, грэючыся пад косамі сонца, прытым пачынаюць адчуваць дыскамфорт, калі тэмпература паверхні скуры дасягае 52&nbsp;°C. Разам з тым свойскія каты дрэнна пераносяць пастаянную спякоту<ref name="andr" />, а цалкам белыя каты і каты з белымі вушамі схільныя да анкалагічных хвароб у большай ступені, чым іх цямнейшыя браты, таму ім небяспечна доўга быць на сонцы.

Каты добра пачуваюцца ў [[умераны клімат|умераным клімаце]], але не ўва ўсіх умовах — дрэнна пераносяць [[туман]], [[дождж]] і [[снег]]. Большасць катоў не любяць купання ў вадзе, за выняткам катоў некаторых парод і папуляцый (напрыклад, [[Турэцкі ван|ванскія каты]] і [[Курыльскі бабтэйл|курыльскія бабтэйлы]], [[Бенгальскі кот|бенгальскія каты]]). Аднак цяглічны апарат ката робіць яго добрым плыўцом, а ўмее плаваць кожны кот, нават які ўпершыню патрапіў у ваду, бо палажэнне і рухі ката пры плаванні тыя, што і пры хадзе<ref>{{кніга
 |аўтар         = [[Эрнэст Сетан-Томсан|Эрнест Сетон-Томпсон]]
 |загаловак      = Королевская Аналостанка
 |выдавецтва  = Амфора
 |год           = 2010
 |старонак       = 96
 |isbn          =  978-5-367-01564-5 
}}</ref>. Многія кацяняты любяць гуляць са струменьчыкамі вады, што цячэ з-пад крана, але нават ванскія каты, што любяць плаваць, робяць гэта ў плыткіх месцах і ў цёплай чыстай вадзе, хоць вядомыя выпадкі, калі ваны плавалі ў ванне ці ў невялікім басейне.

== Паўторна здзічэлыя каты ==
Свойскія каты могуць існаваць у гарадской экасістэме без непасрэднага ўдзелу чалавека. Ва ўмовах горада бадзяжныя каты часта ўтвараюць цэлыя калоніі<ref>{{cite web
 |url         = http://www.pravda.ru/society/family/life/22-12-2008/296896-koshka-0
 |title       = Бродячие кошки спасли малыша от смерти
 |access-date  = 2009-11-26
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/67mE0ylHs?url=http://www.pravda.ru/society/family/life/22-12-2008/296896-koshka-0/
 |archive-date = 2012-05-19
}}</ref>, у якіх патомства выхоўваецца разам. Вельмі часты спосаб — жыццё ў нейкай хованцы, непадалёк ад крыніцы ежы. У гарадах Беларусі каты часта ўладкоўваюцца ў падвалах дамоў. Кату цяжка выжываць у гарадскіх умовах, бо [[бадзяжныя каты]] сутыкаюцца з нястачай ежы і [[бялкі|бялку]]; асаблівую пагрозу для іх уяўляюць [[Сабака|сабакі]]. Ва ўмовах горада кот рэдка аддаляецца ад асноўнага месца рассялення далей, чым на 200 метраў. Тым не менш, у многіх гарадах існуюць вялікія каціныя калоніі: у ліку найбуйнейшых — калонія ў [[рым]]скім [[Калізей|Калізеі]]<ref>[http://www.zoomir.nn.ru/journal1/kosh/italia.php Кошки в Италии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100113100502/http://www.zoomir.nn.ru/journal1/kosh/italia.php |date=13 студзеня 2010 }} {{v|4|10|2009}}</ref>. На японскім востраве [[Тасіра (востраў)|Тасіра]], дзе да нашых дзён захавалася не менш 10 цэркваў, прысвечаных катам, і 51 статуя катоў, а здзічэлых катоў больш як мясцовых жыхароў<ref>{{cite web| url        =http://plaza.rakuten.co.jp/tashirohamaya/diary/201010310000/| title        =Tashiro| access-date        =2010-12-10| lang        =ja| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mE7TROf?url=http://plaza.rakuten.co.jp/tashirohamaya/diary/201010310000/| archive-date        =2012-05-19}}</ref>.

У наш час у Еўропе, Аўстраліі і ЗША існуюць праграмы па рэгуляванні колькасці паўторна здзічэлых катоў метадам адлову, стэрылізацыі, вакцынацыі і наступнага вяртання ў асяроддзе жыцця. Так, у ЗША існуе мноства арганізацый і добраахвотнікаў, якія адлоўліваюць паўторна здзічэлых катоў, [[Стэрылізацыя (медыцына)|стэрылізуюць]] ці пакладаюць іх, [[Прышчэпка (медыцына)|прышчапляюць]] ад [[панлейкапенія|панлейкапеніі]] і шаленства, апрацоўваюць сродкамі ад паразітаў<ref name="Alley Cat Rescue FAQs">{{cite web| url        =http://www.saveacat.org/faq.html#9| title        =Alley Cat Rescue FAQs| publisher        =Alley Cat Rescue| access-date        =2010-12-10| lang        =en| archive-url        =https://www.webcitation.org/67ukNLxNX?url=http://www.saveacat.org/faq.html#9| archive-date        =2012-05-25}}</ref>. Перад тым, як вярнуць жывёлу назад на вуліцу, ветэрынары падразаюць ёй кончык вуха ці робяць іншую пазнаку, каб не лавіць яе зноў. Так вызначаецца колькасць кацінай калоніі; катоў, якія жывуць у ёй рэгулярна кормяць<ref name="Alley Cat Rescue FAQs"/>.

Асабліва праблематычнае выжыванне на вуліцах гарадоў для пародзістых катоў, якія ніколі не былі на вуліцы. Каты, якія ніколі не выходзілі за межы чалавечага жытла, не маюць навыкаў паводзін у гэтых незнаёмых для іх умовах<ref>{{cite web| url        =http://www.kissescattery.co.za/facts-2.html| title        =Indoors or Outdoors?| publisher        =Kisses Cattery| access-date        =2010-12-12| lang        =en| archive-url        =https://www.webcitation.org/67mE9ycVJ?url=http://www.kissescattery.co.za/facts-2.html| archive-date        =2012-05-19}}<blockquote>As with other breeds, and more especially the longhaired breeds, the Longhair Silver or Golden is an indoor cat. There are several reasons why they should not be allowed to roam freely outside:… — These cats are usually very friendly and soft-natured and get stolen easily. — They are easy prey for dogs. — They are the oldest man-made breed and have been cared for by humans since their inception, hence they are poor hunters that will not survive out on their own if they stray.</blockquote></ref>.

Пасля вынішчэння валачашчых катоў у гарадах назіраецца рэзкі ўзрост папуляцый пацукоў і мышэй<ref>{{артыкул
 |загаловак    = Киев атаковали крысы и мыши
 |спасылка     = http://kp.ua/online/news/246168/
 |мова         = ru
 |выданне      = ««Комсомольская правда» в Украине»
 |год          = 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20140227144710/http://kp.ua/online/news/246168/
 |archive-date = 27 лютага 2014
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20140227144710/http://kp.ua/online/news/246168/
 |archivedate  = 27 лютага 2014
}}</ref>. У [[Кіеў|Кіеве]] камісія мэрыі па пытаннях [[ЖКГ]] падтрымала петыцыю пра прызнанне валачашчых катоў часткай гарадской [[экасістэмы]] і іх абарону<ref>[https://mirkvartir.ua/news/show/4644 Бездомных котов признали в столице в законе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170222113930/https://mirkvartir.ua/news/show/4644 |date=22 лютага 2017 }}</ref>.

== Каты ў гісторыі, рэлігіі і міфалогіі ==

=== Старажытны свет ===

==== Урадлівы паўмесяц і Кіпр ====
Рассяленне катоў з цэнтра прыручэння ў раёне [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]] звязана з рассяленнем старажытных [[Земляробства|земляробчых плямён]], якія ў пошуках новых урадлівых зямель, перасяляючыся на новыя месцы, бралі з сабой прыручаныя віды раслін і жывёл, уключаючы ката. У [[1983]] годзе на [[Кіпр (востраў)|Кіпры]] поруч з вёскай Шылаўракамбас было знойдзена пахаванне астанкаў чалавека і ката, дзікія віды якога ніколі не жылі на гэтым востраве. Мяркуючы па размяшчэнні рэшткаў, васьмімесячная жывёла была забіта і пахавана разам з гаспадаром. У Анатоліі былі знойдзены тэракотавыя статуэткі, датаваныя [[VII тысячагоддзе да н.э.|VII тыс. да н.э.]], у выглядзе жанчын, якія гулялі ці трымалі на руках, мяркуючы па плямістай афарбоўцы, дзіцяня леапарда ці ката такой жа афарбоўкі.

==== Старажытны Егіпет ====
{{Main|Каты ў Старажытным Егіпце}}
[[Файл:Bastet-E 2533-IMG 0630-gradient.jpg|thumb|200px|Старажытнаегіпецкая статуэтка ката. Луўр]]
Першая пісьмовая згадка пра свойскіх катоў належыць да [[II тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзя да н.э.]], калі ў Старажытным Егіпце для аховы збожжасховішчаў ад грызуноў сталі шырока прымяняцца каты. У Старажытным Егіпце каты лічыліся ўвасабленнем багіні ўрадлівасці [[Баст]] і шанаваліся як святыя жывёлы; карай за забойства ката было пакаранне смерцю. Ёсць шмат статуэтак і выяў катоў гэтага перыяду. Часта каты [[муміфікацыя|муміфікаваліся]] тым жа спосабам, што і людзі — у XIX стагоддзі каля храма багіні Баст у [[Бубастыс]]е было знойдзена самае вялікае пахаванне — каля 19 тон каціных [[мумія|мумій]]. Каты былі так папулярныя ў Старажытным Егіпце, што ў муміях кашэчай формы хавалі і іншых жывёл.

[[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|Рэнтгенаўскія]] даследаванні некаторых [[Мумія|мумій]] паказалі, што ў жывёл была зламана шыя. Існуюць тэорыі пра тое, што каты прыносіліся ў ахвяру багіні [[Баст]], аднак гэтая здагадка не даказана. [[Рэлігійны культ|Культ]] Баст захоўваўся ў Старажытным Егіпце аж да яго забароны ў [[390]] годзе. Ёсць здагадка, што спачатку культ бога [[Бес (егіпецкая міфалогія)|Беса]] быў звязаны з шанаваннем ката, які лічыўся абаронцам дома ад [[Мышы|мышэй]]. [[Афарбоўкі катоў|Чырвоны]] кот шанаваўся старажытнымі егіпцянамі як персаніфікацыя вярхоўнага бога [[Ра]]. У 17-й частцы збору сакральных тэкстаў, «[[Егіпецкая кніга мёртвых|Кнігі мёртвых]]», бог сонца Ра выступае як «вялікі кот», які кожную ноч ваюе са змеем [[Апоп]]ам, увасабленнем сіл зла, цемры і хаосу, і на досвітку перамагае яго. Аднак не кожны чырвоны кот лічыўся святым. Для гэтай ролі жрацы храмаў адмыслова адбіралі катоў па радзе характэрных прыкмет. Лічылася, што душа бога ўсялялася ў звязаную з ім жывёлу, а пасля яго смерці [[Рэінкарнацыя|перасялялася]] ў іншую жывёлу з адпаведнымі прыкметамі. Менавіта гэтым катам былі асаблівыя ўшанаванні, да іх былі прыстаўлены [[Жрэцтва Старажытнага Егіпта|жрацы]], жрыцы і слугі. Пасля смерці іх хавалі ў вялікіх каменных ці драўляных [[саркафаг]]ах, у якія змяшчалі ўпрыгожванні, амулеты і іншыя багатыя падарункі<ref>[http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344091 Арушанян Заринэ Лоренцовна, Как кошка в дом вошла. Начальные этапы формирования подвида кошка домашняя (Felis silvestris catus) (Часть 2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120303182928/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344091 |date=3 сакавіка 2012 }}</ref>.

[[Файл:Cat mosaic.JPG|right|thumb|200px|Кот. [[Мазаіка]] з [[Пампеі]].]]

[[Поліэн (пісьменнік)|Поліэн]] прывёў анекдот пра тое, што персы здабылі [[Пелузій]]<ref>{{кніга
 |аўтар         = Полиэн 
 |загаловак      = Стратагемы
 |адказны = А. К. Нефёдкин
 |спасылка        = http://antiqlib.ru/ru/node/210
}}</ref> — егіпецкі горад-крэпасць — з-за пакланення старажытных егіпцян перад святымі катамі, авечкамі, ібісамі і сабакамі, калі ў [[525 год да н.э.|525 годзе да н.э.]] [[Дзяржава Ахеменідаў|персідскі]] цар [[Камбіс II]] [[Бітва пры Пелузіі|атакаваў]] войскі фараона [[Псаметых III|Псаметыха III]]. Персы змясцілі гэтых жывёл перад сваім войскам у выглядзе жывога шчыта<ref>{{кніга
 |аўтар         = Тураев Б.А.
 |загаловак      = История древнего Востока 
 |адказны = Струве В.В. и Снегирёва И.Л.
 |спасылка        = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000039/st015.shtml
 |месца         = Ленинград
 |выдавецтва  = Социально-экономическое
 |год           = 1935
 |том           = 2 (ОТДЕЛ ПЯТЫЙ ПЕРСИДСКАЯ ЭПОХА ПЕРСЫ. КИР. «ЦАРСТВО СТРАН» - КАМБИЗ. ПОКОРЕНИЕ ЕГИПТА)
}}<blockquote>Прыводзіцца анекдот, быццам Камбіз здабыў горад, выставіўшы наперадзе войска егіпецкіх святых жывёл, што пацягнула быццам бы здачу з боку гарнізона, што асцерагаўся параніць катоў, ібісаў і сабак.</blockquote></ref><ref>{{кніга
 |аўтар         = Полиэн 
 |загаловак      = Стратагемы
 |адказны = А. К. Нефёдкин
 |спасылка        = http://antiqlib.ru/ru/node/210
}}></ref>, таму егіпцяне, каб не прычыніць шкоду гэтым святым жывёлам, не сталі абстрэльваць з лукаў персідскае войска. Бітва завяршылася поўным разгромам егіпцян.

==== Старажытны Рым ====
Лічыцца, што [[рымляне]] даведаліся пра катоў ад егіпцян, аднак каты заставаліся ў Старажытным Рыме даволі рэдкай свойскай жывёлай і шанаваліся перш за ўсё як лаўцы мышэй. Пазней рымляне пашырылі катоў па ўсёй Еўропе. Але магчыма, што яшчэ да з’яўлення Рымскай імперыі каты ўжо былі вядомыя ў Еўропе. Ёсць некаторыя сведчанні таго, што на Брытанскіх астравах каты жылі яшчэ ў канцы [[Жалезны век Брытаніі|жалезнага веку]], магчыма, яны былі дастаўлены туды на караблях старажытных мараходаў<ref name=OConnor>{{Cite journal
| doi = 10.1002/oa.913
| volume = 17
| issue = 6
| pages = 581–595
| last = O'Connor
| first = T. P.
| title = Wild or domestic? Biometric variation in the cat ''Felis silvestris'' Schreber
| journal = International Journal of Osteoarchaeology
| access-date = 2010-06-12
| year = 2007
}}</ref>.

=== Сярэднія вякі ===
[[Файл:Freyja and cats and angels by Blommer.jpg|thumb|left|200px|Багіня [[Фрэя]] на калясніцы, запрэжанай двума катамі.]]

У [[Вікінгі|вікінгаў]] кот быў святой жывёлай і ўвасабленнем багіні кахання і ўрадлівасці [[Фрэя|Фрэі]]. У [[Малодшая Эда|Малодшай Эдзе]] [[Сноры Стурлусан]]а Фрэя вандруе на калясніцы, запрэжанай двума катамі<ref>{{кніга
 |аўтар         = Snorri Sturluson
 |загаловак      = Edda 
 |адказны = Faulkes, Anthony
 |выдавецтва  = Everyman
 |год           = 1995
 |старонкі      = (1995:24)
 |isbn          = 0-460-87616-3
}}</ref>.

У сярэднявечнай [[Еўропа|Еўропе]] стаўленне да катоў было розным. У каталіцкіх краінах [[Еўропа|Еўропы]] кот лічыўся спадарожнікам [[ведзьма]]ў і ўвасабленнем нячыстай сілы. У Англіі катоў лічылі спадарожнікамі каралевы фей Маб. Таму катоў (асабліва чорных) жыўцом [[Спаленне|спальвалі на вогнішчах]] ці скідвалі са [[званіца|званіц]]. Знішчэнне катоў у Сярэднія вякі ўскосна выклікала эпідэміі [[чума|чумы]], бо вынішчаць пацукоў і іншых грызуноў-пераносчыкаў чумы ўжо амаль не было каму. У праваслаўных краінах [[Еўропа|Еўропы]] стаўленне да катоў было практычна процілеглым. Кот — адзіная жывёла, якая можа наведваць праваслаўны храм (апроч алтарнай часткі).

== Каты ў культуры ==
[[Файл:2004. Stamp of Belarus 0585-0589.jpg|thumb|Каты на паштовых марках Беларусі (2004).]]
{{commons|Category:Cats in art|Каты ў мастацтве}}
У [[Забабоны|забабонах]], вядомых і сёння, каты лічацца захавальнікамі хатняга ачага і ўтульнасці. На ўходзінах прынята першым упускаць у дом ката<ref>{{cite web
 | url           = http://www.izba-project.ru/traditsii-koshka-petukh-i-venik
 | title           = Традиции. Кошка, петух и веник
 | access-date           = 2009-09-05
 | lang           = ru
 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. З-за здольнасці катоў [[Прызямленне на лапы|прызямляцца на лапы]] пры падзенні<ref name="Allan Parachini"/> лічыцца, што яны маюць асаблівае «шостае пачуццё», і што ў іх дзевяць жыццяў. У большасці славянскіх краін існуюць [[забабоны]] пра тое, што [[Чорны кот|чорныя каты]] звестуны няшчасцяў, асабліва, калі каму такі кот перабяжыць дарогу. Чэхі ж лічаць, што кот, які перабег дарогу справа налева, наадварот, прадвеснік удачы.

Вобразы катоў часта перадавалі ў выглядзе статуэтак і малюнкаў з часоў Старажытнага Егіпта. Найболей вядомыя мастакі, у чыёй творчасці часта сустракаюцца выявы катоў: [[Франц Марк]], [[Генрыета Ронер-Кніп]] і [[Луіс Уільям Уэйн|Луіс Уэйн]] (вядомы сваімі малюнкамі [[антрапамарфізм|чалавекападобных]] катоў). У [[геральдыка|геральдыцы]] кот — знак незалежнасці і малюецца ў профіль і анфас. Ён называецца напалоханым ({{lang-fr|effarouché}}), калі паўзе, і сціснутым ({{lang-fr|herissoné}}), калі спіна і хвост падняты вышэй галавы.

=== Літаратура і кінематограф ===
Каты часта бываюць персанажамі літаратурных твораў. Казку «Кот, які гуляў сам сабою» напісаў [[Рэдзьярд Кіплінг]] і на беларускую мову пераклаў [[Міхась Багун]], вершы «Каток» [[Адам Гурыновіч]], «Пра майго катка» [[Алесь Жаўрук]] і [[Андрэй Ушакоў]], апавяданні «Кот Знайдзён» [[Леаніла Гарэцкая|Леаніла Чарняўская-Гарэцкая]], «Шэрык» [[Альбін Стаповіч]]…

Вядомы «[[Чорны кот (апавяданне)|Чорны кот]]» [[Эдгар Алан По|Эдгара По]], «[[Кот у ботах]]» [[Шарль Перо|Шарля Перо]], «[[Каты-Ваяўнікі]]» [[Эрын Хантар]], Кот-Крываножка з казкі [[Джані Радары]] «[[Джэльсаміна ў Краіне хлусаў]]», «Развагі пра жыццё ката Мура» [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Эрнста Гофмана]], «[[Каралеўская аналостанка]]» [[Эрнест Сетан-Томпсан|Э. Сетана-Томпсана]], «[[Шамайка]]» [[Юрый Іосіфавіч Коваль|Юрыя Коваля]], «Тамасіна» [[Пол Гэліка|Пола Гэліка]]. У казцы [[Льюіс Кэрал|Люіса Кэрала]] «[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]» ёсць [[Чэшырскі Кот]]. У творах [[Армяне|армянскіх]] пісьменнікаў часта сустракаюцца згадкі і апісанні [[Ванскі кот|ванскіх катоў]]. У знакамітага кітайскага пісьменніка [[Лаа Шэ]] ёсць раман «[[Запіскі пра каціны горад]]» — [[Памфлет|сатырычны памфлет]] на рэаліі Кітая першай траціны XX ст.
* У рамане [[Ліён Фейхтвангер|Ліёна Фейхтвангера]] «[[Лісы ў вінаградніку]]» ёсць гідкі і наравісты кот Гры-Гры, які належаў жонцы [[Жан-Фрэдэрык Феліпа дэ Марэпа|графа Марэпа]], дзяржаўнага міністра пры Людовіку XVI. Кароль неспадзявана яго забіў, бо ён разваяваў яго майстэрню ў Версалі. Гора графіні было няўцешным, і яна ўчыніла скандал свайму мужу.
* Па матывах вершаў [[Томас Эліят|Томаса Эліята]] «[[Папулярная навука пра катоў, напісаная Старым Апосумам]]» [[Эндру Лойд Вэбер]] стварыў [[мюзікл]] «[[Каты (мюзікл)|Каты]]».
* У амерыканскіх коміксах пра супер-герояў ёсць персанажы [[Жанчына-кошка]] (з сусвету [[Бэтмэн]]а) і Чорная кошка (сусвет [[Чалавек-Павук|Чалавека-Павука]]).
* Нямецкі пісьменнік [[Акіф Пірынчы]] напісаў дэтэктыўны раман «Felidae», героі якога — гарадскія каты (людзі ж выступаюць як эпізадычныя персанажы). Кніга была перакладзена на 17 моў, а таксама атрымала анімацыйную [[Прыгоды знакамітага ката-дэтэктыва|экранізацыю]]. Далей сюжэт развіўся ў цэлую серыю з яшчэ пяці твораў.
* [[Міхаэль Эндэ]] прыдумаў ката Мяўрыцыя ў казцы «Вунш-пунш».
* Аповесць-казка «[[Мурлі]]» ({{lang-nl|Minoes}}) нідэрландскай пісьменніцы [[Ані Шміт]] аб кошцы, якая стала дзяўчынай, але пры гэтым захавала ў сабе каціныя звычкі і здольнасць разумець мову іншых катоў. Па матывах аповесці ў 2001 годзе быў зняты фільм «[[Лэдзі-кошка]]», галоўную ролю ў якім сыграла актрыса [[Кэрыс ван Хаўтэн]].
* У 1977 годзе на экраны выйшаў фільм «[[Фантазіі Вяснухіна]]», у якім расказваецца пра тое, як першакласнік Кірыл спрабуе дрэсіраваць ката Цішку, каб выступіць у цырку.

=== Мультыплікацыя ===
У [[мультыплікацыя|мультыплікацыі]] каты і коткі часта бываюць галоўнымі героямі, напрыклад, «[[Кот Леапольд]]», «[[Трое з Прастаквашына]]» ([[кот Матроскін]]), «[[Кацяня па імі Гаў]]», «[[Том і Джэры]]», «[[Кацяня з вуліцы Лізюкова]]», «[[Пастка для катоў]]», «[[Чарцяня з пухнатым хвастом]]» і «[[Кот Фелікс]]», пра якога зняты мультсерыялы, а таксама поўнаметражныя анімацыйныя і мастацкія фільмы. У 2008 годзе ў Інтэрнэце быў выпушчаны мультсерыял «[[Кот Саймана]]», створаны англійскім аніматарам [[Сайман Тофілд|Сайманам Тофілдам]], а таксама кнігі на яго аснове.

Анімэ-фільм «[[Вяртанне ката]]» (Neko no Ongaeshi) зняты пра прыгоды дзяўчынкі Хару ў цалкам каціным царстве.

Персанажы [[анімэ]] часта малююцца ў выглядзе паўкатоў-паўлюдзей. Іх называюць «нэко» ({{lang-ja2|猫}}, літар. «кот») ці [[Дзяўчына-котка|нэкомімі]] (у перакладзе «каціныя вушы»).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
{{refbegin}}
* Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 736 с.: іл. ISBN 3-85700-079-3
* {{кніга
 |загаловак      = [[Генетыка|Генетика]] кошки
 |адказны = С. О’Брайен, Р. Робинсон, А. С. Графодатский и др.; Отв. ред. доктора биол. наук П. М. Бородин, А. О. Рувинский. [[Сібірскае аддзяленне РАН|Сибирское отделение РАН]]. [[Інстытут цыталогіі і генетыкі СА РАН|Институт цитологии и генетики]]
 |месца         = [[Новасібірск|Новосибирск]]
 |выдавецтва  = ВО «Наука». Сибирская издательская фирма
 |год           = 1993
 |старонак       = 216
 |isbn          = 5-02-030567-7
 |тыраж         = 1&nbsp;350
}}
* ''Арушанян З. Л.'' [http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344134 Как кошка в дом вошла. Начальные этапы формирования подвида кошка домашняя (Felis silvestris catus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120326003542/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344134 |date=26 сакавіка 2012 }} // Зоопрайс. — 2009. — № 1—2 (часть 1 и 2).
* ''Арушанян З. Л.'' [http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99403 И создал Бог кошку… Доместикация подвида Felis silvestris catus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203010646/http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99403 |date=3 лютага 2012 }} // Зоопрайс. — 2008. — № 6—11.
* ''[[Раіса Львоўна Берг|Берг Р. Л.]]'' [http://www.belani.narod.ru/3/catberg.htm Чем кошка отличается от собаки?] // ''[[Знание — сила]]''. — 1968. — № 1. — С. 46—47.
* {{кніга|аўтар=[[Альфрэд Брэм|Брем А.]]|загаловак=Жизнь животных|спасылка=https://books.google.ru/books?id=nex2re8XZQcC|адказны=Предисловие и комментарии М. С. Галиной и М. Б. Корниловой|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС, ОАО «Красный пролетарий»|год=2004|старонак=1192|isbn=5-224-04422-7|тыраж=5000}} ISBN 5-85197-214-9
* Иллюстрированная энциклопедия кошек. — {{М.}}: Олма-Пресс, 2001. — ISBN 5-224-02331-9
* {{кніга
|аўтар          = [[Аляксандр Барысавіч Лакіер|Лакиер А. Б.]]
|частка          = [http://www.heraldrybooks.ru/text.php?id=82 Глава третья, § 20 ...Четвероногие животные,..]
|загаловак       = Русская геральдика
|месца          = {{М.}}
|выдавецтва = Книга
|год = 1990
}}
* [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat.html Махов А. Е. Кошка в средневековой культуре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171220185054/http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat.html |date=20 снежня 2017 }} // Махов А. Е. HOSTIS ANTIQUUS: Категории и образы средневековой христианской демонологии. Опыт словаря. — {{М.}}: Intrada, 2006, с. 228—230.
* ''Мей Дж.'' Всё о породах кошек. — ИД Кристалл, 2005. — ISBN 5-9603-0015-X
* ''Мельников И. В.'' Энциклопедия кошек и их хозяев. Советы на каждый день. — {{М.}}: Феникс, 2005. — ISBN 5-222-05694-5.
* {{кніга
|аўтар = Спадафори Д., Пайон П.
|загаловак = Кошки для «чайников»
|арыгінал = Cats for Dummies
|выданне = 2-е изд
|месца = М.
|выдавецтва = Диалектика
|год = 2006
|старонкі = 336
|isbn = 0-7645-5275-9
}}
* ''[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat-2.html Кот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171124112035/http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat-2.html |date=24 лістапада 2017 }} // Мифы народов мира: Энциклопедия: В 2 т. — Т. 2. — {{М.}}, 1992. — С. 11.
* ''Фогель А., Шнайдер Х.-Э.'' — «Советы любителям кошек»: перевод с немецкого. — {{М.}}: Лесная промышленность, 1987.
* ''Дазидова Д., Рублёв С.'' — Всё о кошке: породы, содержание, питание. — Ростов-на-Дону, ИД Владис, 2007. — ISBN 5-9567-0142-0
{{refend}}

{{Гербавыя фігуры}}
{{Хатнія жывёлы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул}}

[[Катэгорыя:Каты]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Хатнія жывёлы]]
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]]